Қазақша рефераттар

Маманданудың дамуы

Қазақстан өнеркәсібі Кеңес Одағы кезеңінде негізінен шикізат өндіру бағыты бойынша дамыды: шикізат көзіне жақын аймақтарда ірі зауыттар мен комбинаттар салынды. Қазақстан аумағы бүкіл одақ үшін маңызды шикізат базасына айналды.

Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында экономиканың шикізатқа тәуелді құрылымын өзгерту қиын болды. Себебі мемлекеттің басты міндеттері жоспарлы экономиканы нарықтық жүйеге көшіру, экономикалық және әлеуметтік қайта құру саясатын жүргізу, сондай-ақ шаруашылық қызметтің тұрақтылығын сақтау еді. Нәтижесінде осы кезеңде, керісінше, шикізаттық бағыт одан әрі күшейді.

Кейінгі трансформация үдерістері (меншік қатынастарын қайта құру, жаһандық интеграцияның күшеюі, экономиканың ашықтығы) әртүрлі меншік нысандарындағы кәсіпорындардың, оның ішінде шетелдік қатысуы бар компаниялардың қалыптасуына жағдай жасады.

Негізгі тезис

Өнеркәсіптік өндірістің тиімділігін арттырудың басты шарттарының бірі — қоғамдық ұйымдастыруды жетілдіру. Оның негізгі формалары: шоғырландыру, мамандандыру, кооперациялау және орналастыру.

Өндірісті шоғырландыру: көлем арқылы тиімділікке шығу

Қазақстанда өндірістің шоғырлану деңгейі жоғары. Республикада жүзге жуық салыстырмалы ірі корпоративтік бірлестіктер қалыптасты. Олар көлемі, кәсіпорын құрамы, меншік құрылымы, ұйымдық формасы және басқару моделдері бойынша ерекшеленеді. Корпоративтік сектор толық дамымағанына қарамастан, бүгіннің өзінде корпоративтік құрылымдардың бірнеше тұрақты типі айқын байқалады.

Корпоративтік құрылымдардың негізгі типтері

  • Ұлттық және мемлекеттік компаниялар (шамамен 15).
  • Акционерлік қоғамдар: мемлекет құрған немесе жеке жобалар бойынша жекешелендірілген бірлестіктер.
  • Жеке корпорациялар: нарықтың өзін-өзі қалыптастыру механизмі арқылы құрылған (шамамен 10).
  • Трансұлттық компаниялардың (ТҰК) қазақстандық бөлімшелері.

Инвестициялық дисбаланс

Салалық шоғырлануды талдау көрсеткендей, инвестициялардың 80–90%-ы өндіруші салаларға бағытталады. Ал тамақ өнеркәсібі, жеңіл өнеркәсіп, микроэлектроника, фармацевтика, экологиялық технологиялар, тұрмыстық электротехника сияқты капиталды көп қажет ететін перспективалы салаларда шетелдік сектордың қатысуы жоққа тән немесе өте төмен.

Шоғырландыру — ірі кәсіпорындардың өндірісін белгілі бір жерде топтастыру үдерісі. Ол кәсіпорын көлемінің ұлғаюымен және саладағы жалпы өнім өндірісінде сол кәсіпорындардың үлесінің артуымен сипатталады. Жоғары деңгейдегі шоғырланудың міндетті шарты — жаңа технологияларды енгізу, сондай-ақ мамандандыру мен кооперациялаудың ұтымды формаларын іске асыру.

Шоғырландырудың мәні және формалары

Әмбебап шоғырландыру

Әмбебап кәсіпорындарда әртүрлі өндірістердің бір жерде жинақталуы. Көбіне машина жасауда байқалады.

Біртекті өнімге шоғырландыру

Арнайы кәсіпорындарда бір типті өнім өндіруді тереңдету. Өндіруші өнеркәсіп, құрылыс материалдары, кейбір тамақ салаларына тән.

Ішкі байланысқа негізделген шоғырландыру

Бір кәсіпорын ішіндегі өндірістердің технологиялық байланысын үйлестіру. Металлургия, химия, тамақ өнеркәсібінде кең тараған.

Өнеркәсіпті нығайту үдерісінде шоғырландырумен қатар орталықтандыру да маңызды орын алады. Орталықтандыру — кәсіпорындардың дербестігін толық жоғалтпай, бірігу арқылы ірі шаруашылық есептегі өндірістік кешен құруы. Әсіресе әрекеттегі кәсіпорындар базасында өндірістік бірліктер құру жаңа қуат енгізуге кететін аса ірі капитал салымдарын талап етпей, шоғырлануды жедел күшейтеді.

Шоғырландыру деңгейлері

Агрегаттық
Жабдықтардың бірліктік қуатын арттыру, жоғары қуатты агрегаттардың үлесін көбейту. Бұл бағытта ғылыми-техникалық прогресс тікелей көрінеді.
Технологиялық
Цехтарды нығайту, кәсіпорын құрылымын өзгерту, техникалық сапаны жақсарту және бір типті жабдықтар санын көбейту арқылы жүзеге асады.
Ұйымдастырушылық-шаруашылық
Өндірістік бірлестіктер құру, ұсақ кәсіпорындарды әкімшілік біріктіру, орталықтандырылған басқару арқылы реконструкция мен техникалық қайта жарақтандыруға алғышарт қалыптастыру.

Шоғырланудың экономикалық тиімділігі кәсіпорын көлемі ұлғайған сайын техника-экономикалық көрсеткіштердің жақсаруымен өлшенеді: өндірістік қуат, материалдар мен еңбек ресурстарының бір жерге жинақталуы негізгі өндіріс элементтерін (жабдық, шикізат, материал, жұмыс күші) үнемді пайдалануға мүмкіндік береді. Бұл еңбек өнімділігін арттырып, өнімнің өзіндік құнын төмендетуге негіз болады.

Мамандандыру және кооперациялау: өнім сапасы мен өнімділікті күшейту

Маманданудың экономикалық тиімділігі өндірістің техникалық деңгейі мен ұйымдастырушылық-жоспарлы шаралардың нәтижесі ретінде көрінеді. Ұйымдастырушылық әсер еңбек өнімділігінің өсуі және өнім бірлігіне шаққандағы шартты шығындардың азаюы арқылы байқалса, негізгі үлес техникалық деңгейді көтеру мен өнім сапасын жақсартуға тиесілі. Бұл екі бағыт әдетте қатар жүреді.

Неге бұл маңызды?

Мамандану — қоғамдық өндіріс тиімділігін арттыратын маңызды фактор. Ол жоғары өнімді техниканы кең қолдануға, механикаландыру мен автоматтандыруды енгізуге, жаппай өндірісті экономикалық негіздеуге жол ашады. Нәтижесінде еңбек өнімділігі өсіп, өнім сапасы жақсарады, яғни ғылыми-техникалық прогресс жеделдейді.

Маманданудың тиімділігін бағалау көрсеткіштері

  • Өнім өндірудегі ағымдағы шығындарды және тұтынушыға жеткізуге кететін тасымалдау шығындарын үнемдеу.
  • Капитал салымдарын үнемдеу және олардың қайтарылу мерзімі.
  • Маманданудан түсетін жылдық экономикалық әсер.

Тиімділікті қалыптастыратын негізгі факторлар

  • Операцияларға бөлу: өнім өндіру үдерісін ұсақ операцияларға бөліп, оларды технологиялық тізбек бойынша жұмыс орындарына бекітуге мүмкіндік береді.
  • Механикаландыру мен автоматтандыру: үдерісті бөліп ұйымдастыру кешенді механикаландыру мен автоматтандыру құралдарын енгізуге қолайлы орта жасайды.
  • Құрал-жабдықты толық пайдалану: жоғары технологиялық машиналардың толық қуатта жұмыс істеуі үшін унификация, типизация және стандарттау негізінде біркелкі өнім шығару маңызды.
  • Техникалық деңгейдің өсуі: мамандандырылған кәсіпорындарда әмбебап өндіріске қарағанда техникалық деңгей, әдетте, жоғары болады.
  • Құрылымды оңтайландыру: негізгі, қосалқы және қызмет көрсетуші бөлімшелер санын қысқартып, өндірістік құрылымды жеңілдетеді.
  • Жеткізу мен өткізу байланыстары: жабдықтаушылар және тұтынушылармен тұрақты қатынас қалыптасып, материалдық-техникалық қамсыздандыру мен өткізу жеңілдейді.
  • Шағын бизнесті қолдау: өндірістің мамандануы шағын бизнестің дамуы мен тұрақтануына жағдай жасайды.

Тәуекелдер: тар маманданудың кері әсерлері

Маманданудың артықшылықтары көп болғанымен, тар мамандандырылған кәсіпорын нарық конъюнктурасына көбірек тәуелді болады. Егер сұраныс ауытқыса, мұндай кәсіпорынның тұрақтылығы төмендейді. Осы тәуекелді азайту ұмтылысы өндірісті диверсификациялау үрдісін күшейтеді.

Кооперациялау кемшіліктері

  • Кооперация радиусы ұлғайған сайын өнім бірлігіне шаққандағы тасымалдау шығындарының артуы.
  • Еңбектің монотонды болуы; жұмысшыға кері әсерді азайтатын шараларды қажет етеді.

Жоспарлау талабы

Мамандануды жоспарлау кезінде жағымды және кері әсерлерді қатар ескеріп, өндіріс құрылымы үшін ең тиімді нұсқаны таңдаған жөн.

Қазақстан тәжірибесі: машина жасау және мұнай-газ жабдықтары

Қазақстанда маманданған салалар мен кәсіпорындар бір-бірінен қашық орналасқан. Соған қарамастан, дайын өнімнің жаппай және ірі сериялы өндірісі шығынды едәуір төмендетіп, кооперациялық байланыстарды және алыс қашықтыққа тасымалдауды белгілі бір деңгейде ақтайды. Дегенмен зауыттардың шамадан тыс терең мамандануы кейде тиімсіз тасымалдауларды көбейтеді.

Соңғы жылдары машина жасау кәсіпорындарының санының өсуі байқалады, бұл машина мен жабдықтар өндірісіндегі шағын кәсіпкерліктің дамуымен байланысты. Республикадағы ірі бағыттардың бірі — тракторлық және ауыл шаруашылық машиналарын жасау. Бұл саланы дағдарыстан шығару үшін шетелдік әріптестермен бірлескен кәсіпорындар құру, жетекші өндірушілермен бірігіп ауыл шаруашылық нарығында франчайзинг тетіктерін дамыту, сондай-ақ отандық компанияларды ортақ технологиялық тізбекке біріктіру арқылы шығындарды азайту маңызды.

Мұнай-газ жабдықтарын жасау саласында мақсат — өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыру. Ол үшін протекционизм құралдарын ұтымды қолдану және ең тиімді отандық жобаларға инвестициялық әрі несиелік қолдау көрсету өзекті.

Қорытынды пайым

Мамандану және оның логикалық жалғасы ретінде кооперациялау экономикалық тиімділік береді. Сондықтан маманданған кәсіпорындар санын экономикалық негіздеме арқылы арттыру бағытын қолдау маңызды.

Өнеркәсіпті орналастыру: кеңістіктегі тиімділік және әлеуметтік міндет

Тиімділікті арттырудың тағы бір маңызды шарты — өнеркәсіпті орналастыру. Бұл кәсіпорындардың кеңістікте бөлінуі және аумақтық экономикалық аудандар шеңберіндегі еңбек бөлінісінің бір формасы.

Орналастыру үдерісі тек экономикалық емес, әлеуметтік-саяси міндеттерді де шешеді: қала мен ауыл арасындағы теңсіздікті азайту, артта қалған аймақтарды экономикалық даму деңгейі бойынша көтеру, жоғары білікті кадрларды қалыптастыру.

Орналастырудың басты қағидасы

Өндірісті шикізат көздеріне жақындату және тұтыну аудандарына қажетті өнімдерді өндіру кезінде қоғамдық еңбек шығынын төмендету.

Әрбір аумақтың шикізат факторын бағалау қорларды, шикізатты пайдаланудың экономикалық тиімділігі мен сапасын, отын-энергетикалық ресурстарды терең зерттеуді талап етеді. Соңғы нәтижеде орналастыру шешімдеріне табиғи-экономикалық, экономикалық-саяси және техникалық-экономикалық факторлар, сондай-ақ ғылыми-техникалық прогрестің ықпалы әсер етеді. Бұған қоса еңбек ресурстарының қолжетімділігі де маңызды рөл атқарады.