Экология және экологиялық мәдениет

Біріншіден, мәдениет — адамның жасап жүргені және жасағаны: адам қызметінің түрлері мен формалары, соның нәтижесінде пайда болатын өнімдер (артефактілер) және қатынастар. Осы тұрғыдан алғанда, мәдениет табиғатқа қарама-қарсы: жасандының табиғиға қарсы қойылуы ретінде көрінеді.

Екіншіден, мәдениет қоғаммен әрі сәйкес келеді, әрі толық сәйкес келмейді, өйткені адамның тіршілік әрекетінде және қоғамдық өмірде табиғи сипаттағы факторлар елеулі орын алады.

Үшіншіден, әрі ең бастысы, мәдениеттің мазмұны — адамды “жасау”: тәрбиелеу, қалыптастыру, яғни адамның биологиялық тіршілік иесінен әлеуметтік тұлғаға айналуы. Сондықтан мақсаты адамды және оның тұлғалық, шығармашылық мүмкіндіктерін дамыту болатын қызмет тәсілдері, формалары мен нәтижелері түпкілікті мәдени мазмұнға ие болады.

Осы процесте адамның өзін дамытуына бағытталған қызмет жүйелері мәдениетке жатады. Демек, мәдениетті табиғатты түрлендірудің (барлық түрлерінде) саналы қызметі және сол қызметтің материалдық әрі рухани салаларда іске асқан нәтижесі ретінде түсінеміз.

Мәдениет — өте күрделі, көп деңгейлі жүйе. Оны жеткізу ауқымына қарай әлемдік және ұлттық мәдениетке бөлу қалыптасқан. Әрбір мәдениет белгілі бір этносқа, халыққа қатысты болып, ұлттық сипат алады. Дегенмен бұл мәселе бойынша әртүрлі көзқарастар бар.

Ежелгі дәуірден бастап мәдениеттің этноұлттық сипатын түсіндіруде екі қарама-қарсы тенденция айқындалды: этноцентризм және космополитизм.

XVIII ғасырдан бастап бұл тенденциялар мәдени релятивизм және мәдени универсализм түрінде көрініс тауып, ұлттық және әлемдік мәдениеттер қатынасы мәселесін тереңдетті.

Мәдени релятивизмнің бастауында француз философы Монтень тұрды; ол әрбір ұлт өзіне тән ұлттық идея қалыптастырады деп пайымдады. Бұл бағыт Гердердің еңбектерінде жүйелі түрде дамытылды. Қазіргі өкілдерінің бірі — француз мәдениеттанушысы К. Леви-Стросс.

Мәдени универсализм өкілдері қатарында Руссо, Кант, Гете және көптеген ағартушы-философтар, әсіресе француз ойшылдары аталады. Руссо негізгі адамдық құндылықтар мен адамгершілік принциптер жалпыға ортақ болуы мүмкін деді. Канттың категориялық императиві бойынша, егер қылық әмбебап қағида ретінде жарамды болса, ол игі деп есептеледі; осыдан әділеттіліктің өлшемі оның универсалдылық дәрежесімен байланыстырылады.

Ұлттық және әлемдік мәдениеттердің арақатынасы кейде әйгілі Батыс–Шығыс дилеммасы арқылы талданады. Батыс пен Шығыс мәдениеттерінің үйлесімділігі немесе үйлесімсіздігі туралы пікірталас ерте пайда болып, бүгінге дейін жалғасуда.

Релятивизм мен универсализмнің көптеген тұжырымдары негізді әрі дәлелді болғанымен, олардың ешқайсысы толық шындыққа таласа алмайды. Сондықтан бірін-бірі жоққа шығарудан гөрі, бірін-бірі толықтыруы нәтижелі.

Қазіргі таңда әлемдік мәдениет ұғымы — планетадағы халықтардың ұлттық мәдениеттерінің ең үздік жетістіктерінің синтезі ретінде қалыптасып келеді. Ал ұлттық мәдениет, өз кезегінде, қоғамдағы әртүрлі әлеуметтік топтар мәдениетінің синтезі болып саналады.

Ұлттық мәдениеттің өзіндік ерекшелігі рухани салада (тіл, әдебиет, музыка, кескіндеме, дін) және материалдық салада (экономикалық құрылым, шаруашылық жүргізу, тұрмыс, еңбек пен өндіріс салты) айқын көрінеді.

Мәдениеттің нақты таратушысына қарай әртүрлі субмәдениеттер бөлінеді. Субмәдениеттердің дифференциациясы қоғамдағы таптар мен топтардың болуына байланысты; бұл фактордың рөлі бүгін азайғанымен, толық жойылған жоқ.

Ауыл мен қала мәдениеті арасында айқын айырмашылықтар бар. Сондай-ақ кәсіптік мәдениеттің де өзіндік ерекшеліктері болады.

Мәдениетті адам қызметінің алуан түріне сүйене отырып жіктеуге болады. Осыдан материалдық және рухани мәдениет бөлінеді.

Материалдық мәдениет, ең алдымен, материалдық өндіріс саласын және оның өнімдерін қамтиды: техника мен технология, байланыс және коммуникация құралдары, өндірістік ғимараттар, жолдар мен көлік, тұрғын үй, тұрмыстық заттар мен киім.

Рухани мәдениет рухани өндіріс саласы мен оның нәтижелерінен құралады: дін, философия, мораль, өнер, ғылым. Рухани мәдениеттің ішінде көбіне өнер мен ғылым туындыларын біріктіретін көркем мәдениет бөлек қарастырылады. Ғылым, өз кезегінде, зерделік және ғылыми-техникалық мәдениеттің негізі ретінде бағаланады.

Материалдық және рухани мәдениет арасында терең бірлік бар: екеуі де адам қызметінің нәтижесі, ал бастауында адамның идеясы, жобасы, ойы тұрады. Дегенмен бұл бөлу көбіне шартты: шынайы өмірде олар өзара байланысып, бірін-бірі толықтырады.

Тек материалдыққа немесе тек руханиға жатқызу қиын мәдениет түрлері де бар: экономикалық, саяси, экологиялық, эстетикалық.

Адамға ықпалына қарай мәдениетті прогрессивті және реакциялық деп бөледі, өйткені мәдениет тек өнегелі тұлғаны ғана емес, өнегесіз тұлғаны да қалыптастыруы мүмкін.

Моральдық мәдениет — адамдар жасаған заттық және рухани құбылыстар әлемі ретіндегі мәдениеттің қыры. Онда дүниені игеру, адамның әлемдегі орнын анықтау, адамның тірі жан әрі әлеуметтік субъект ретіндегі мүмкіндіктерін дамыту жүзеге асады.

Мәдениет — адамның текті жан ретінде қалыптасуының нәтижесі, шарты және процесі. Ал моральдық мәдениетті қоғам мен индивидтердің қол жеткізген адамгершілік деңгейі, әлеуметтік субъектілер қатынасындағы адамға деген көзқарастың мақсаттылығы және өзін-өзі бағалау бағыты ретінде анықтауға болады.

Бұқаралық мәдениет — бұқаралық қоғамға тән күрделі әлеуметтік-мәдени феномен. Ол коммуникациялық-ақпараттық жүйелердің жоғары даму деңгейі, урбанизация мен индустриализацияның күшеюі арқылы мүмкін болды.

Бұқаралық мәдениет индивидтің шеттелуінің жоғары дәрежесімен, даралықтың әлсіреуімен және өзімшілдіктің күшеюімен сипатталады. Соның салдарынан бұқаралық коммуникациялар каналдары арқылы мінез-құлық стандарттары орнығып, элитаның басқаруы жеңілдеуі мүмкін.

Бұқаралық қоғам кезеңінде техниканың өзіндік мақсатқа айналуы (Ж. Эллюль пікірінше) дәстүрлі құндылықтарды әлсіретіп, мағынасы көмескіленген бірыңғай мәдениетті қалыптастыруы ықтимал. Екінші жағынан, Э. Фром бұл үрдістің техникалықты абсолюттендіруге және адам болмысының құндылықтарын ығыстыруға апаратынын ескертті.

Мұндай орта адамның терең жеке қажеттіліктерін жүзеге асыруына кедергі келтіруі мүмкін: бір жағынан рухани енжарлық пен стандарттылық туады, екінші жағынан адамның өзі туралы бұлдыр түсінік қалыптастыру үшін жалған бағдарлар мен “пұтқа табыну” пайда болуы ықтимал.

Мәдениеттануда адам қамы мен үрейінің түпкі көзі көбіне адамның өзінен, нақтырақ айтқанда қажеттіліктер мен оларды қанағаттандыру тәсілдері және мүмкіндіктері арасындағы үйлеспеушіліктен туындайтыны көрсетіледі.

Қажеттіліктер әрдайым мәдени деңгейде қалыптаспайды; оларды қанағаттандыру тәсілдері де мәдениетті бола бермейді. Ал стихиялы өсетін қажеттіліктерді өтеу мүмкіндіктері шексіз емес. Соның үстіне әлеуметтік-мәдени бағдарламалар үнемі “жоғары” талап қояды, ал табиғи тежегіштер жеткіліксіз болуы мүмкін.

Адам биологиялық тұрғыдан табиғатпен тығыз байланысты, бірақ әлеуметтік-мәдени қайшылықтар мен кедергілерді үнемі көтере алмайды. Бұл — мәдениеттіліктің артықтығынан емес, керісінше, мәдениеттің тапшылығынан, әлеуметтік эгоизмнен және тарихи шектелуден белгі береді.

Сондықтан қоғам болашағы үшін күресте субъективті салаға үлкен күш түседі: экологиялық танымды қалыптастыру, өркениетті басқарудың экологиялық принциптерін жасау, мәдени құндылықтарды экологиялық ғылым ұсыныстарымен салыстыра қайта қарау маңызды.

Экология — тірі организмдер мен қоршаған орта арасындағы байланысты зерттейтін ғылым. Ол экожүйелер мен биосфера эволюциясын қарастырады. ХХ ғасырдың 20-жылдарының ортасынан бастап табиғатты ұтымды пайдалану мен тірі организмдерді қорғаудың ғылыми негізі ретінде орнықты. ХХ ғасырдың соңында қоғам мен табиғаттың өзара ықпалдасу заңдылықтарын және қорғаудың практикалық мәселелерін талдайтын әлеуметтік экология қалыптасты. Экологиялық этика осы бағыттың маңызды тармағына айналып, оның мәдени даму үшін мәні күн өткен сайын артуда.

Дәстүр мен жаңашылдық — мәдениет дамуының екі қыры. Мәдениет тұрақты және өзгермелі сәттерден тұрады. Мәдениеттегі тұрақтылық пен инерция — дәстүр. Дәстүр арқылы идеялар, құндылықтар, салттар, дүниетаным тәсілдері сақталып, ұрпақтан ұрпаққа беріледі.

Дәстүрлер рухани мәдениеттің барлық формаларында кездеседі: ғылыми, діни, моральдық, ұлттық, еңбек және басқа да дәстүрлер. Соның арқасында қоғам дамиды: жас ұрпақ “велосипедті қайта ойлап таппай”, жинақталған тәжірибе мен мәдени нормаларды игереді.

Дәстүрлер жүйесі қоғамдық организмнің тұтастығы мен тұрақтылығын білдіреді. Оларға немқұрайды қарау қауіпті: мәдениеттің нәзік әрі күрделі механизмдері бұзылуы мүмкін. Ескі рухани құндылықтарды, тарихи жадты жоғалта отырып, рухани өмірді жақсарту қиын.

Алайда мәдениет жаңарусыз да болмайды. Шығармашылық пен өзгеріс — қоғам дамуының екінші жағы. Дәстүр мен жаңашылдықтың бірлігі — кез келген мәдениеттің универсалды сипаты. Олардың арақатынасы қоғамдарды шартты түрде дәстүрлі және қазіргі қоғамдарға ажыратуға негіз береді.

Дәстүрлі қоғамдарда шығармашылық көбіне дәстүрге бағынышты болады: мәдени үлгілер бастапқы қалпында қайта өндіріледі, өзгерістер кездейсоқ және жүйесіз енгізіледі, нормадан ауытқу қабылданбайды.

Мәдениет нормалары — мінез-құлық пен әрекеттің үлгілері, қоғам санасында қалыптасып, бекітілетін ережелер. Нормалардың орнығуына дәстүрлі және көбіне аңдаусыз механизмдер ықпал етеді. Қайта өңделген түрде олар идеологияда, этикалық ілімдерде, діни тұжырымдарда көрінеді.

Мәдениеттің нормативтілігі тұлғааралық және көпшілік қатынастар арқылы, сондай-ақ әлеуметтік институттардың қызметі арқылы қолдау табады. Рухани тәжірибені ұрпақтан ұрпаққа жеткізуде білім беру жүйесінің рөлі ерекше: адам тек білім алып қана қоймай, қабылдау мен әрекет ету нормаларын, қатынас жасау принциптерін меңгереді.

Мәдениет нормалары өзгермелі, мәдениет өзі де ашық жүйе: ол қоғамдағы өзгерістерді бейнелейді.

“Мәдениет” пен “өркениет” ұғымдары жиі теңестіріледі. Олар шынында ұқсас, бірақ араларында елеулі айырмашылықтар да бар. “Өркениет” термині мәдениет терминіне қарағанда кейінірек, XVIII ғасырда қалыптасты. Бір нұсқа бойынша, оны шотланд философы А. Фергюсон енгізіп, адамзат тарихын жабайылық, варварлық және өркениет кезеңдеріне бөлді; соңғысын қоғамдық дамудың жоғары дәрежесі деп санады.

Басқа нұсқа бойынша, бұл терминді француз ағартушы-философтары ұсынып, оны екі мағынада қолданды: кең мағынада — ақыл-парасат, әділдік және діни төзімділік қағидаларына сүйенген жоғары дамыған қоғам; тар мағынада — адамның қасиеттері (ақылдылық, білімділік, сыпайлылық) жиынтығы.

Мәдениет пен өркениет арақатынасына қатысты көзқарастарды түйіндей келе, оларды үш негізгі тәсілге жинақтауға болады:

Мәдениет пен өркениетті түсіндірудегі алғашқы екі тәсіл тәжірибелік тұрғыдан неғұрлым қолайлы: бұл құбылыстар арасында шынында көп ортақ белгі бар, олар тығыз байланысып, бірінен бірі өтіп отырады. Неміс романтиктері мәдениеттің өркениетке, өркениеттің мәдениетке айналуы мүмкін екенін атап көрсеткен. Сондықтан күнделікті өмірде оларды ажырату әрдайым оңай емес.

Өркениетті қарастыру масштабына қарай әлемдік, континенттік (мысалы, еуропалық), ұлттық (француз, ағылшын) және аймақтық (мысалы, Солтүстік Африкалық) түрлерге бөлуге болады. Шығыстанушы ғалымдар да жіктеуге өзінше қарайды: олар өркениеттің қайталанбас даму жолдары бар екі ірі тармаққа — Батыс пен Шығысқа — бөлінетінін жиі алға тартады.