Қожеке мектебі

ҚАЗАҚТЫҢ АСПАПТЫҚ МҰРАСЫ

Жеке күйшілердің орындаушылық мектебі: дәстүр, сабақтастық және өңірлік қолтаңба

Қазақтың күй өнері — ғасырлар бойы қалыптасқан кәсіби мәдениет. Әр дәуірде белгілі бір музыкалық ағымның негізін қалап, оның көркемдік өлшемін айқындаған орындаушылығы дара тұлғалар болған. Олар күйдің композициялық құрылымын дамытып, тартыс мәнерінің қағидаларын орнықтырып, кейінгі ұрпаққа атамұра ретінде аманат еткен.

Мақсат

Күйшілік мектептердің қалыптасу логикасын және ірі өкілдердің орындаушылық ерекшелігін түсіндіру.

Тірек ұстаным

Дәстүр — тек мұра емес, тәжірибе арқылы берілетін орындаушылық заңдылық.

Нәтиже

Мектеп айырмасын тану — күй қазынасын дәл сақтаудың негізгі шарты.

Кіріспе: «Күй атасы» ұғымы және дәстүр жалғастығы

Күй тарихында халық белгілі бір дәстүрді бастаған аса ірі тұлғаларды айрықша құрметпен «Күй атасы» деп атаған. Тоғыз ғасырлық күй шежіресінде мұндай төбелі өнер иелері көп емес: Қорқыт, Кетбұғы, Асан Қайғы (кей деректерде Қайқы), Қазтуған, Байжігіт.

Ал Тәттімбет, Құрманғазы, Бейсенбі, Дәулеткерей, Тоқа, Ықылас, Қожеке, Абыл, Қазанғап, Дина сияқты күйшілер — сол дәстүрдің ірі жалғастырушылары.

Күйшілік дәстүр және мектеп: қалыптасу тетігі

Ертедегі күй шығару үрдісінің ерекшелігі

Бұрынғы күйшілердің күй шығару тәжірибесі бүгінгі кәсіби композиторлық ұғымнан бөлек болған. Дала дәстүрі бойынша домбырашы өзіне дейінгі күйлерді толық меңгеріп, ұстазының батасын алғаннан кейін ғана күйші ретінде танылған.

Белгілі бір күйдің тақырыбына өз иірімін қалдыруға содан кейін ғана мүмкіндік берілген. Нәтижесінде әр орындаушы табиғи қабілетіне қарай көне күйлерді жаңғыртып, кейде олар уақыт өте төл шығарма ретінде орнығып отырған. Мұнда мін тағылатын «қателік» саналмаған.

Қазақ дәстүрінде кісі атымен аталып тартылатын «Қосбасар», «Ақжелең», «Байжұма» секілді күйлер осы құбылыстың айғағы. Бұл тәжірибе күй мәдениетін байытып қана қоймай, көне сарындардың мүлтіксіз сақталуына да қызмет етті; әрі күйшілерге деген ел құрметінің бір көрінісі болды.

Күй авторлығын анықтаудан туатын даулардың бір бөлігі — ғасырлар бойы қалыптасқан осы дәстүрлі әдіснаманың заңдылықтарын ескермегеннен туады. Біреудің күйін әдейі біреуге телу — басқа мәселе.

Күйлердің мектептерге бөлінуінің негізгі себебі де осында: белгілі бір аймақта өмір сүрген дарынды тұлға қалыптасқан күйшілік салтқа өз қолтаңбасын енгізеді. Соның нәтижесінде домбыра тартудың өңірге тән жаңа арнасы пайда болып, оны ұстанғандар біртұтас орындаушылық мектеп қалыптастырады.

Ірі мектептер және орындаушылық ерекшелік

Шығыс Қазақстан мектебі: Байжігіт

XVI–XVII ғғ.

Шығыс Қазақстандық күйшілік мектептің атасы — Байжігіт. Оның күйлерінің құрылымы мен орындалу техникасы аса күрделі: шертістің барлық әдістері қамтылады, сол қол саусақтарының аспапқа жатысы табиғи. Сондықтан дыбысты тербеу (вибрация) мен созу (легато) тәсілдері жоғары деңгейде дамыған.

Байжігіт күйлері шертпенің классикалық үлгісі ретінде өзге мектептердің (Арқа, Жетісу) элементтерін де бойына сіңірген. Меңгерілуінің қиындығына байланысты бұл мұраға терең бойлағандар аз. Қазіргі кезеңдегі ірі шебер ретінде Таласбек Әсемқұлов аталады.

Орындаушылық өзек

Күрделі құрылым, көпәдісті шертіс
Вибрация мен легато мүмкіндігін толық пайдалану
Өзге мектеп тәсілдерін табиғи ұштастыру

Арқа мектебі: Тәттімбет

классикалық шертпе

Тәттімбет — Арқа мектебінің көшін бастаған күйші. Оның күйлеріндегі қалыптасқан орындаушылық ізді Әбікен мен Мағауия дәстүрінен аңғаруға болады.

Тәттімбет күйлері тақырып жағынан жаңашыл, ал құрылымы белгілі тәртіпті сақтай отырып қалыптасқан. Негізгі сарын көбіне үш қайырылып түйінделеді. Қағыс жүйесі де бірыңғай көсем шертіс мәнерінде орындалады.

Тәттімбеттен кейінгі Тоқа, Қыздарбек, Сембек, Әбди, Сүгір секілді күйшілердің мектептеріне ол үлкен үлгі болды. Тәттімбет мақамының жалпы қазаққа сіңімді болуы себепті, бұл мектепті ұстанатын домбырашылар да көп.

Композициялық тірек

Тақырыптың тәртіппен өрбуі, негізгі сарынның үш қайырылып түйінделуі.

Тартыс мәнері

Көсем шертіске негізделген бірізді қағыс жүйесі.

Жетісу үлгісі: Қожеке мектебі

виртуоздық тартыс

Қожеке мектебі — Жетісулық орындаушылықтың маңызды үлгісі. Әсерлі шертіс пен желдірме аралас виртуоздық тартыс осы дәстүрден тарайды.

Қожеке күйлері классикалық шертіске ән формасын жарасымды кіріктіруімен ерекшеленеді. Фольклорда «жыр күйлері» деп аталатын үрдістің белгілері осы мектепте айқын сақталған.

Динамикалық тұрғыдан күрделенген бұл бағыт кейінгі дәуірдегі қуатты шығармалардың тууына ықпал етті. Мысал ретінде Нұрғиса мен Темірбектің дауылды күйлері жиі аталады. Қожеке күйлерінің түпнұсқасын дәл жеткізген орындаушылардың бірі ретінде Базаралы Мүптекеев көрсетіледі.

Мектептің айрықша сипаты

Форма

Шертпеге әндік тыныс енгізу

Техника

Желдірме мен виртуоздық қағыстың қабысуы

Сүгір мектебі: жаңашыл сарынды жинақтаған арна

шертпе мен төкпе арасы

Кейінгі кезеңде қалыптасқандықтан, жаңа сарындарға салыстырмалы түрде жақын мектеп — Сүгір мектебі. Оның басты ерекшелігі — қобыз иірімдерін домбыраға сәтті көшіруі және Шығыс пен Батыс күйлерінің арасына алтын көпір бола білуі.

Орындау сипатына қарай Сүгір күйлерін біржақты шертпе не төкпе деп бөлу қиын: мұнда қазаққа ортақ көне домбырашылықтың көптеген белгілері қатар көрінеді.

Бұл мектептің тағы бір маңызды қыры — композициялық құрылымының жасампаздығы. Сүгір домбырадағы буындық-сағалық заңдылықтарды сақтай отырып, қобыз күйлеріне тән оқиғалық-баяндау тәсілдерін батыл енгізді. Соның нәтижесінде күйдің эпикалық әсері күшейіп, домбыраның штрихтық мүмкіндігі кеңейді. Осы бағытта «Аққу», «Бозінген» секілді орындауы күрделі шығармалар туды.

Сүгір мектебін меңгерген орындаушылар ішінде үлгі болатын тартыс ретінде Төлеген мен Генералдың орындаушылық дәстүрі жиі аталады.

Дыбыстық тіл

Қобыз иірімдерін домбыра фактурасына икемдеу

География

Шығыс пен Батысты жалғаған ортақ арна

Драматургия

Оқиғалық баяндау арқылы эпикалық әсерді күшейту

Қорытынды: мектеп айырмасын тану — мұраны сақтау

Күйшілік мектептердің ара-жігін ажырата білу — ғасырлар бойы жинақталған шексіз байлықты сақтаудың бірден-бір жолы. Домбыра методикасы бұл мәселені ғылыми сергектікпен жүйелеп, орындаушылық тәжірибеге нақты бағдар беруге тиіс.

Құрғақ «постановкалық» шертіске сүйену бүгінгі орындаушылықты қанағаттандырмайды. Әр мектептің өз бояуы жоғалмауы үшін зерек көзқарас, дәстүрге адалдық және терең талғам қажет. Сонда ғана мәртебелі домбырашылық өнер кең құлаш жаяды.

Үміт

Бұл маңызды істі алға жылжытатын қуат — жас ұрпақтың қажыр-қайраты мен жауапкершілігі. Дәстүрдің өзегін сақтай отырып, орындаушылық мәдениетті жаңғырту — бүгінгі күннің де міндеті.

Тамам.

Қолданылған әдебиеттер

Сейдімбек А. Қазақтың күй өнері. — Астана: Күлтегін баспасы, 2002.
Жұбанов А. Өскен өркен. — Алматы: Ғылым баспасы, 1985.
Жұбанов А. Ғасырлар пернесі. — Алматы: Дайк-Пресс, 2002.
Жұмақова Ү. Күй құрылымындағы метроритм мәселелері. — Алматы: Ғылым баспасы, 2000.
Шегебаев П. Дәстүрлі музыка туындату саласындағы домбыра стереотипінің функциялары. — Алматы: Ғылым, 2002.
Күзембаева С., Егінбаева Т. Қазақ музыкасы тарихынан лекциялар. — Алматы: Таймас баспа үйі, 2005.
Мұхамбетова Ә. Қазақ күйі. — Алматы: Дайк-Пресс, 2002.
Өтеғалиева С. Көшпенді халықтардың музыкалық аспаптар қоры. — Алматы: Ғылым, 1995.
Сарыбаев Б. Қазақтың халық аспаптары. — Алматы: Өнер, 1978.