Қазақша рефераттар

Докучаевтың топырақ типі

Докучаевтың топырақтарды жіктеу принциптері (1886)

1886 жылы В.В. Докучаев топырақтарды классификациялау принциптерін ұсынды. Ол топырақ типін топырақты классификациялаудағы негізгі таксономиялық өлшем ретінде қабылдап, барлық топырақтарды үш топқа бөлді.

1-топ: Қалыпты зоналық топырақтар

А — құрғақ шөпті топырақтар

Бұл тармаққа 5 топырақ типі кіреді:

  • Терістік ашық сұр-күлгін.
  • Орманның сұр топырақтары.
  • Қара топырақтар.
  • Қара қоңыр топырақтар.
  • Құба, сортаңдауға бейім топырақтар.

Әрі қарай әр тип механикалық құрамы бойынша бөлшектенеді.

Б — құрғақ-батпақты топырақтар

Су жайылмаған шалғындардың қышқыл топырақтары.

В — батпақты топырақтар

Шымтезектер және тундра топырақтары.

2–3-топ: Өтпелі және қалыпсыз топырақтар

2-топ: Өтпелі топырақтар

  • А — шайылған топырақтар.
  • Б — жер бетіне төселінген топырақтар.

3-топ: Қалыпсыз топырақтар

Төселінген топырақтар, өзен мен көлдер аллювийлері, жел үйінділері сияқты генетикалық тұрғыда әркелкі жиналымдар.

Тұжырым

Докучаев ұсынған топырақ типі ұғымы бүгінге дейін классификациялауда негізгі өлшем ретінде сақталып келеді, алайда типтердің саны мен жіктелу шекаралары уақыт өте өзгерістерге ұшырайды.

Кейінгі ғылыми ізденістер және балама негіздер

В.В. Докучаевтан кейін топырақ классификациясы мәселелерімен оның көптеген шәкірттері мен ізбасарлары айналысты: Н.М. Сибирцев, П.С. Коссович, К.Д. Глинка, К.К. Гедройц, С.А. Захаров, А.Н. Сабанин, С.С. Неуструев, Б.Б. Полынов және басқалар.

Неліктен бір ғана белгі жеткіліксіз?

Топырақты классификациялауда оның барлық қасиеттерін толық қамту қиын. Сондықтан әр кезеңде әртүрлі ғалымдар жіктеудің негізіне әр басқа жетекші белгілерді ұсынды:

  • К.Д. Глинка — топырақтың ылғалдану режимін негізге алуды ұсынды.
  • А.Н. Сабанин — өсімдіктердің өсу ерекшеліктеріне байланысты жүйелеуді жөн көрді.
  • П.С. Коссович пен К.К. Гедройц — химиялық құрамды негізге алған жіктеулерді ұсынды.

Дегенмен бұл ұсыныстардың ешқайсысы кең көлемде толық қолдау таппады.

Таксономиялық деңгейлер: тип, типше, зонаша және туыстық

Топырақ типтері негізгі топырақ түзілу процестеріне қосымша, өткен кезеңнен қалған айрықша белгілері бар типшелерге бөлінеді. Практикада бұл бөліну көбіне топырақ зоналары мен олардың ұсақ тармақтары — зонашалар арқылы көрінеді.

Мысал: орманды зонаның күлгін топырақтары

Кең алқапты орманды зонаның күлгін топырақ типінде кәдімгі күлгін типшелерімен қатар төмендегілер кездеседі:

  • Глейлі-күлгінді — күлгінденуге глейлену процесі қосылғанда.
  • Шымды-күлгінді — күлгінденуге шымдану процесі қосылғанда.

Мысал: қара топырақ типінің зонашалары

Қара топырақ типі негізінен үш зонашаға (типшеге) бөлінеді:

  • Терістік, мол гумусты.
  • Орталық (кәдімгі) қара топырақ.
  • Оңтүстік, аз гумусты.

Туыстық (род) және одан да ұсақ деңгейлер

Топырақ типшелері (зонашалар) топырақтың жақындастығына, туыстығына (род) қарай да бөлінеді. Топырақ жақындастығы негізінен оның пішінінің сапалық ерекшеліктерімен сипатталады.

Кейбір объектілерді қажеттілікке сай ірі масштабта картаға түсіргенде, ірі таксономиялық өлшемдермен қатар одан да ұсақ өлшемдер де практикада жиі қолданылады.

Қолданылуы: карта, агроөндірістік топтау және бонитировка

Топырақ классификациясы топырақтарды картаға түсіргенде, агроөндірістік топтағанда және құнарлылығына қарай бағалағанда (бонитировка) кеңінен қолданылады.

Қолданбалы жүйелер

Практикалық мақсаттарға байланысты (суару, құрғату, тыңайтқыш енгізу, эрозиядан және ластанудан қорғау) топырақты классификациялаудың қолданбалы жүйелері пайдаланылады.

Ұсақ территориялар

Картаға түсіру мен жіктеуде ұсақ таксономиялық өлшемдер жиі қолданылады.

Аса ірі аймақтар

Кейде типтен де жоғары деңгейдегі біріктірілген өлшемдер қолданылады.

Қазіргі ахуал: үйлесім мәселесі

Топырақ классификациясы мәселелері тек әлемдік деңгейде ғана емес, әр елдің ішінде де толық үйлесімді, барлық сұрақтарға бірдей жауап беретін және көпшілік бірдей қабылдаған жүйе ретінде әлі орныға қойған жоқ. Бұл тақырып ұлттық ғалымдармен қатар, халықаралық топырақтанушылардың да назарында.

Өзін-өзі қадағалауға арналған сұрақтар

  1. 1 Топырақты жіктеу қағидалары қандай?
  2. 2 Топырақтың негізгі топтарын атаңыз.
  3. 3 Топырақтың жіктелуіне әсер ететін факторлар қандай?