Васко да Гама туралы қазақша реферат
Васко да Гама және Үндістанға теңіз жолы
Колумб Батыс теңіз жолымен Үндістанға, Қытайға, Жапон аралдарына жетемін деп жүріп, жаңа құрлық — Американы ашқан кезде, Васко да Гама Африканы айналып өтіп, Еуропадан Үндістанға тікелей теңіз жолын тапты. Осы оқиғадан кейін Португалияның Азиядағы отарлау саясаты күшейіп, жаңа дәуірдің саяси және экономикалық бағыты айқындала түсті.
Негізгі деректер
Васко да Гаманың нақты туған жылы даулы, алайда көп дереккөздер оны шамамен 1469 жылы туған деп көрсетеді.
Алғашқы тәжірибесі және танылуы
Жастайынан теңіз ісіне араласқан Васко да Гама Португалияның Испанияға қарсы соғысында ерлік көрсетіп, бірнеше рет Гвинея жағалауын айнала жүзген. 1492 жылы ол король Жуан II-нің тапсырмасымен Францияда қалған алтын тиеген кемені Португалияға жеткізіп, есімі кеңінен танылады.
1497–1499 жылдар: Үндістанға алғашқы экспедиция
1497 жылғы 8 маусымда төрт кемеден тұратын экспедиция Лиссабоннан аттанды. Васко да Гама кемелерді мұқият дайындап, экипажды өзі іріктеп, әр кемеге тәжірибелі капитандарды тағайындады.
Бір аптадан соң эскадра Канар аралдары маңына жетеді. Сапар жалғасып, 4 қарашада Африка жағалауына келіп, зәкір тастайды. Бұл қойнау кейін Әулие Елена қойнауы деп аталады. Мұнда теңізшілер бірнеше күн аялдап, бақылаулар мен географиялық жазбалар жүргізеді.
Бұдан әрі Бартоломеу Диаштың бағыт көрсетуімен Африканың оңтүстік нүктесі — Қайырлы Үміт мүйісін айналып өтеді. Жол ауыр болды: ауыз су азайып, кемелерді жөндеу қажеттігі туады.
Жағалаудағы кейбір өңірлерде жергілікті халық (деректерде “кафирлер” деп аталады) саяхатшыларды жылы қарсы алғаны айтылады. Осы себепті Васко да Гама бұл маңды “жақсы адамдар жері” деп атағаны жөнінде жазбалар кездеседі.
1498 жылғы 23 қаңтарда экспедиция Замбези өзені сағасына жетіп, шамамен бір ай аялдайды: кемелерді қалпына келтіреді, Үнді мұхитына өтуге әзірленеді, ауырған және қайтыс болған матростарды жерлейді.
Кейін эскадра Момбасаға жақын келеді. Жергілікті мұсылман саудагерлері тарапынан қауіп байқалған соң, адмирал сақтанып аялдамай кетеді. 14 сәуірде Малинди қаласына тоқтап, сұлтаннан азық-түлік алып, ең маңыздысы — тәжірибелі лоцманға қол жеткізеді. Деректерде ол Ахмет ибн Мәжит (португал деректерінде “Малемо Кана”) ретінде аталады.
Лоцманның көмегімен Васко да Гама Үнді мұхитын кесіп өтіп, 1498 жылғы 10 мамырда Үндістан жағалауындағы Каликут қаласына жетеді.
Каликутта араб көпестері португалдардың мақсатынан сақтандырып үлгергендіктен, келіссөздер қиын өтті. Васко да Гама қауіптеніп, ұзақ тұрақтамай кері қайтуға мәжбүр болады.
Қайтар жол ауыр болып, дауылдар мен ауру салдарынан адам шығыны көбейеді. Малиндиге қайта жеткен соң экипаж азайғандықтан “Сан-Рафаэль” кемесін өртеп жіберуге тура келеді. Ақыры Қайырлы Үміт мүйісін қайта айналып өтіп, 1499 жылғы қыркүйекте Лиссабонға оралады.
Еуропа үшін маңызы
Бұл теңіз жолы Еуропаның сауда-экономикалық бағдарын өзгертті: Үндістанмен тікелей байланыс күшейіп, уақыт өте келе Жерорта теңізі арқылы жүретін дәстүрлі сауда жолдарының маңызы төмендей бастады.
1502 жыл: әскери экспедиция және отарлау бағыты
Үндістаннан оралғаннан кейін Васко да Гама корольге бұл өңірде тек географиялық барлау жеткіліксіз екенін, үстемдік орнату үшін әскери күш қажет болатынын айтады. Нәтижесінде Португалия королі Эммануил Васко да Гама басқарған 20 соғыс кемесін аттандырады.
1502 жылғы 10 ақпанда Лиссабоннан шыққан экспедиция күзге қарай Каликутке жетеді. Кей деректерде келіссөздердің шиеленіскені, Васко да Гаманың ультимативті талап қойғаны және соның соңы зорлық-зомбылыққа ұласқаны айтылады. Бұл кезеңнен бастап Португалияның әрекеті географиялық ізденістен гөрі отаршылдық бақылауға ауысқанын байқауға болады.
Кейін португалдық ықпал Үнді мұхитындағы бірқатар аймақтарға тарады. Алайда жергілікті халықтардың қарсылығы күшейіп, кей өңірлерде португал басқыншылары кері ығыстырылды.
Португалияның Азиядағы билігі: Албукерк кезеңі
Португалия Азиядағы ықпалын бекіту үшін әкімшілік басқаруды күшейтті. Деректерде Альфонсу де Албукерк Үндістанда жоғары қызметке тағайындалып, Португалияның отарлық саясатын кеңейтуге белсенді қатысқаны баяндалады. Осы кезеңде теңіз жолдары мен сауда тораптарын бақылауға алу негізгі мақсатқа айналды.
Уақыт өте келе зорлық-зомбылық пен тонау күшейіп, күткен байлық бұрынғыдай ағылмай бастайды. Бұған наразы болған Португалия билігі тәжірибелі қолбасшы ретінде Васко да Гаманы қайтадан Үндістанға жіберіп, оған жоғары өкілет береді.
Соңғы қызметі және қайтыс болуы
Васко да Гама 1524 жылғы 9 сәуірде Португалиядан Үндістанға қайта келіп, жергілікті басқару мен тәртіпті қатайтуға кіріседі. Алайда көп ұзамай қайтыс болады. Кейінгі кезеңдерде Үндістан үшін отарлық бәсеке күшейіп, аймаққа басқа да еуропалық державалардың ықпалы арта түсті.
Тарихи кең контекст: Магелланның дүниежүзілік саяхаты
Васко да Гама дәуірінен кейін де Еуропа теңіз арқылы жаңа жол іздеуді тоқтатпады. 1519–1522 жылдары Испания Азияға батыс бағытпен жетуді көздеп, ірі теңіз экспедициясын ұйымдастырды. Оны тәжірибелі теңізші Фернан Магеллан басқарды.
Бес кемеден тұрған экспедиция Оңтүстік Америка жағалауына жетіп, материк пен Отты Жер аралығы арқылы өтетін бұғазбен (қазіргі Магеллан бұғазы) Тынық мұхитқа шығады. Кейін Филиппин аралдарына жеткенде жергілікті қақтығыста Магеллан қаза табады.
Оның серіктері сапарды аяқтап, Африканы айналып өтіп, Испанияға бір ғана кемемен оралады. Бұл дүние жүзін алғашқы айналып өткен саяхат ретінде Жердің шар тәрізді екенін, дүниежүзілік мұхиттың біртұтастығын және жер бетінің басым бөлігін су алып жатқанын ғылыми тұрғыдан бекіте түсті.
Қорытынды
Васко да Гаманың Үндістанға теңіз жолын ашуы Еуропаның сауда жүйесіне үлкен өзгеріс әкеліп, Португалияның Азиядағы ықпалын күшейтті. Алайда бұл ықпал көбіне әскери қысым мен отарлау арқылы орнықты. Кейінгі теңіз экспедициялары, соның ішінде Магеллан саяхаты, географиялық түсінікті кеңейтіп, дүниежүзілік байланыстарды түбегейлі өзгерткен жаңа кезеңнің басталғанын көрсетті.