Салтпен байланысты туған фольклор үлгілері
Фольклор: халық даналығы және синкреттік табиғат
Қазақ халқының ежелден келе жатқан рухани-мәдени мұраларының бірі — фольклор. Ғылыми әдебиеттерде ол көбіне сөз өнері, халық даналығы ретінде сипатталып келеді. Алайда фольклордың табиғаты бұдан әлдеқайда кең: ол — ел жадын сақтайтын, синкреттік сипаты айқын құбылыс.
Осы тұрғыдан қарағанда фольклор — ауыз әдебиеті мен музыка өнерінің біртұтастығына негізделген ерекше сала. Зерттеушілер фольклордың этнографиялық қырын да атап көрсетіп, фольклортанудың өнертану ғылымымен сабақтастығын саралаған.
Ғылыми пікірлер
«Очень существенно, что отделение фольклористики как искусствоведческой дисциплины от этнографии признают и видные представители последней».
В. П. Аникин, Ю. Г. Круглов, Русское народное поэтическое творчество. Л., 1987, 6–6.
Этнография мен өнертанудың сабақтастығын анықтауда олардың әрі эстетикалық, әрі этникалық қызмет атқаратынын ескеру қажет.
Ю. В. Бромлей, Этнос и этнография. М., 1973, 223–6.
Музыка: көркем ойлау жүйесі және құрылымдық қабаттар
Музыка — өнер, көркем ойлаудың бір көрінісі. Оның өзіне тән образдау тәсілдері, құрылымы мен тілі, мақамдық және ырғақтық жүйелері бар. Бұған әрбір музыкалық аспаптың орындаушылық ерекшеліктері де қосылады. Осылайша музыка өнер әлеміндегі күрделі құбылыстардың бірі ретінде танылады.
Халық шығармашылығында музыкаға әрдайым елеулі орын берілген: ежелгі кезеңдерде салтқа байланысты үлгілер басым болса, кейін келе аспаптық және вокалдық арналары халықтық-кәсіби деңгейге дейін көтерілді.
Фольклорды «сөз өнері» ғана деп шектеудің салдары
Кеңес дәуірінде фольклор көбіне сөз өнері ретінде танылып, «халық шығармашылығы», «ауыз әдебиеті» мағынасында қолданылды. Бұл түсінік негізінен тұрмыс-салт жырларын, ертегі, аңыз, әпсана, батырлық, романдық, тарихи жырлар сияқты жанрларды қамтыды.
Кейінірек қазақ фольклорының музыкалық әуеннен тыс дамитын шағын үлгілері — мақал-мәтелдер, шешендік сөздер, жұмбақтар да жүйелі зерттеле бастады. Дегенмен музыкалық фольклорды бір ғана «сөз» деп емес, ең алдымен саз өнері деп түсіндірген орынды. Өйткені музыкалық-эпикалық дәстүр аясында сақталған фольклор шығармаларының басым бөлігі сазбен тығыз байланысты.
Музыкалық фольклор нені зерттейді?
Музыкалық фольклор аясында халық әндері мен күйлерінің құрылымдық, ладтық, интонациялық, ырғақтық және басқа да ерекшеліктері қарастырылады. Ән жанрын зерттегенде оның көркемдік жүйесімен бірге поэзиялық өлшем-құрылымы да назардан тыс қалмауы тиіс.
Сонымен қатар көне дәуірлерден жеткен музыкалық мәдениеттің қазақ халқының тыныс-тіршілігімен, яғни этнографиясымен байланысы анық. Музыкалық фольклордың тікелей тұрмыс-салт ерекшеліктерінен туындайтын үлгілері аз емес.
Қазақ музыкалық фольклорының екі арнасы
1) Салтпен байланысты үлгілер
Тек салт-дәстүр аясында өмір сүретін, қызметі нақты рәсімдік жағдаймен анықталатын шығармалар.
- «Сыңсу»
- «Тойбастар»
- «Бесік жыры»
- «Жоқтау»
2) Салттан тыс туындылар
Рәсімдік шеңберден тыс орындалып, жанрлық-стильдік тұрғыдан кең өріс алатын дәстүрлі мұра.
- Эпикалық жанрлар: жыр, толғау, терме, желдірме
- Ертегілік, тарихи, лирикалық әндер
- Халық күйлері
Музыкалық этнография: ұғым және зерттеу нысанасы
Музыкалық фольклор бүгінде «музыкалық этнография» ұғымы аясында да қарастырылып жүр. Этнография — әртүрлі ру, тайпа, халықтардың рухани-мәдени және материалдық мәдениетін зерттейтін ғылым саласы. Мұндағы этно (этнос) — халық, графо — жазу деген мағынаны білдіреді.
Анықтама
«Главный предмет этнографии составляют характерные, традиционные черты культуры и быта народов, создающие в своей совокупности (вместе с языком) их специфический, этнический облик».
Р. Ф. Итс, Введение в этнографию. Л., 1974, 6–6.
Этнография география ғылымынан жіктеліп шыққанымен, зерттеу нысанасы — этнос тарихы мен мәдениеті. Тарихшы көбіне нақты жазба деректерге сүйенеді. Ал жазба мәдениеті қалыптаса қоймаған халықтардың өткенін қалай танимыз? Бұл жағдайда салт-дәстүр, наным-сенім жүйелері және фольклорлық мұра маңызды дерек көздері ретінде қарастырылады.
Мәдениет ұғымы және этностық даму кезеңдері
Фольклор үлгілерінің ерекшелігі олардың қоғамда атқаратын қызметімен де айқындалады. Бұл мәселе мәдениет ұғымын нақтылауды қажет етеді. Р. Ф. Итс мәдениетті табиғаттан өзгеше, адам жасаған құндылықтардың жиынтығы ретінде түсіндіріп, оны материалдық және рухани деп екіге бөледі: біріншісі — тұрмыста қолданылатын құрал-заттар, екіншісі — ой-сана тудырған руханият әлемі.
Этностық даму сатылары
Этнография ғылымында халықтардың стадиялық дамуын сипаттайтын ұғымдар қолданылады: демос → этнос → халық → ұлт. Мұнда этнос (тайпа) — тапсыз қоғамда қалыптасқан алғашқы этникалық топ, ал халық — таптық қоғам жағдайында орныққан этникалық бірлестік.
Осындай теориялық тұжырымдар музыкалық фольклор (музыкалық этнография) пәнінің мақсат-міндеттері мен зерттеу объектісін айқындауға негіз болады: музыкалық мұраны көркемдік жүйе ретінде ғана емес, тарихи-этникалық және әлеуметтік қызмет атқаратын мәдени құбылыс ретінде кешенді қарастыру.