Қаржы белгілі бір қоғамның ақша ресурстары
Қаржы (орта ғасырдағы латын тіліндегі finansia — «қолма-қол ақша», «табыс» ұғымын білдіретін сөзден тараған француздың finanse сөзі) қоғамда нақты өмір сүретін, объективті сипаты және айрықша қоғамдық арналымы бар өндірістік қатынастарды білдіретін, тарихи қалыптасқан экономикалық категория ретінде көрінеді.
Құн категорияларының жүйесінде (ақша, баға, кредит, пайда, жалақы және т.б.) қаржы белгілі орын алады және өзінің ішкі ерекшеліктерімен, сондай-ақ ұдайы өндірістегі өзгеше рөлімен айқындалады.
Қаржы ұғымының қалыптасуы және мазмұны
«Қаржы» ұғымы мемлекетпен қатар, қоғамның таптарға жіктелуі кезеңінде, мемлекеттің дамуы мен оның ресурстарға деген қажеттіліктерін өтеу үшін жүйелі тауар-ақша айырбасы қалыптасқан жағдайда пайда болып, дамыды. Ол ақша нысанындағы қоғамдық өнімді бөлуге байланысты экономикалық қатынастардың кең ауқымын қамтиды.
Нарықтық экономикада, тауар-ақша қатынастары жалпы қамтушы сипат алған кезде, қаржы нақты әрі үздіксіз жүретін ақша айналымын — ақша ағынын бейнелейді. Ғылыми ұғым ретінде қаржы, әдетте, қоғамдық өмірде әртүрлі нысандарда көрінетін қызметтермен байланысады және міндетті түрде ақша қатынастары қозғалысымен қатар жүреді.
Тарихи деректер
Бүгінде «қаржы» терминін күнделікті қолданысқа нақты кім енгізгенін дәл атап айту қиын. Дегенмен бұл терминнің авторлығын 1577 жылы «Республика туралы алты кітап» еңбегін жариялаған француз ғалымы Ж. Боденге телуге болады.
Қаржы тақырыбындағы алғашқы еңбектердің бірі — Ксенофонттың (б.з.д. 430–365 жж.) «Афин республикасының кірістері туралы» жұмысы. Ал Аристотель (б.з.д. 384–322 жж.) қаржыға қатысты көзқарастарын «Афиннің мемлекеттік құрылысы» атты еңбегінде баяндаған.
Қаржының мәні және рөлі
Қаржының мәні, оның даму заңдылықтары, тауар-ақша қатынастарын қамту аясы және қоғамдық ұдайы өндіріс процесіндегі рөлі қоғамның экономикалық құрылымымен, мемлекеттің табиғатымен және оның функцияларымен айқындалады.
Қаржы — белгілі бір қоғамның ақша ресурстары. Ол экономиканың дамуын және ұдайы өндіріс процесін қамтамасыз етуге бағытталады.
Қаржылық жүйенің құрылымы
Кез келген мемлекетте қоғамдағы ақша ресурстарының құрамына мемлекеттік қаржы, шаруашылық жүйесінің қаржысы, кәсіпорындардың қаржысы және тұрғындардың қаржысы кіреді.
Мемлекеттік қаржы
Мемлекеттік қаржы — мемлекет иелігіндегі ақша қаражаттары. Ол халықтың әлеуметтік кепілдіктерін қамтамасыз етуге, заңдылық пен құқықтық тәртіпті сақтауға, қорғанысқа және қоғамдық шаруашылықты басқаруға жұмсалады.
Құрамына мыналар кіруі мүмкін:
- мемлекеттік бюджет және мемлекеттік болжамдар
- банктік және мемлекеттік несие
- экономиканы тұрақтандыру қоры
- зейнетақы қоры, жұмыспен қамту қоры
- әлеуметтік және медициналық сақтандыру қорлары
- валюталық қор
- мемлекеттік қоғамдық ұйымдардың, салалық министрліктер мен ведомстволардың қорлары
Шаруашылық жүйесінің қаржысы
Шаруашылық жүйесіндегі қаржы (мемлекеттік және мемлекеттік емес сектор) компаниялар, концерндер, холдингтер, акционерлік қоғамдар, ассоциациялар, трестер және әртүрлі бірлестіктердің ақшалай қаражатын қамтиды.
Кәсіпорындардың қаржысы
Кәсіпорындардың қаржысы (мемлекеттік және мемлекеттік емес) меншікті және заемдық қаражаттарды, сондай-ақ даму мен тұрақтылықты қамтамасыз ететін арнайы қорларды біріктіреді.
Негізгі құрамдас бөліктері:
- ғылым мен техника қорының ақшалай қаражаты
- әлеуметтік-мәдени даму және материалдық ынталандыру қорлары
- амортизациялық қор
- резервтік және сақтандыру қорлары
Тұрғындардың қаржысы
Тұрғындардың қаржысы шаруашылық және еңбек қызметі нәтижесінде қалыптасатын кірістерге негізделеді. Оған жалақы, акция дивидендтері, пай жарналары, банк салымдары бойынша пайыздар және басқа да түсімдер жатады. Сонымен қатар, коммерциялық және халықтық банктердегі жинақтар, сондай-ақ зейнетақы жүйесінің жұмыс істеуі нәтижесінде қалыптасатын ақшалай қаражаттар да осы санатқа кіреді.
Қорытынды
Аталған бөліктердің жиынтығы қаржылық жүйені құрайды. Бұл жүйе экономикалық қатынастардың тұтас кешенін қалыптастырып, ақша қаражатын ұлғаймалы ұдайы өндірісте құруды, бөлуді және пайдалануды жүзеге асырады.
Нәтижесінде қаржы қоғамдық қажеттіліктерді қанағаттандыруға, экономиканың тұрақты дамуына және әлеуметтік міндеттерді орындауға қызмет етеді.