Қазақша рефераттар

Әлеуметтік қауымдастық

Әлеуметтік құрылым: ұғымы, құрамы және маңызы

Ғылыми және әлеуметтік-саяси әдебиеттерде әлеуметтік құрылым ұғымы бірнеше мағынада қолданылады. Кең мағынада ол қоғамның жалпы құрылысы мен оның негізгі элементтері арасындағы байланыстар жүйесін білдіреді. Сонымен қатар бұл ұғым әртүрлі әлеуметтік қауымдастықтардың түрлерін және олардың арасындағы қатынастарды (әлеуметтік-таптық, әлеуметтік-демографиялық, әлеуметтік-этникалық және т.б.) сипаттайды.

Әлеуметтануда әлеуметтік құрылым түсінігі әлеуметтік жүйе ұғымымен тығыз байланысты: әлеуметтік құрылым әлеуметтік жүйенің құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады және екі компоненттен тұрады — әлеуметтік құрам және әлеуметтік байланыстар.

Әлеуметтік құрам

Құрылым қамтитын элементтердің жиынтығы: таптар, ұлттар, кәсіби, демографиялық, территориялық, саяси және басқа қауымдастықтар.

Әлеуметтік байланыстар

Осы элементтердің өзара байланыстарының жиынтығы; қоғамдағы әрекеттер мен ресурстардың бөлінуі арқылы көрінетін тұрақты қатынастар.

Демек, әлеуметтік құрылым бір жағынан қоғамдағы әлеуметтік қауымдастықтардың жиынтығын қамтыса, екінші жағынан — сол құрамдас бөліктерді біріктіретін және олардың іс-әрекет ауқымын, мәртебесін, мүмкіндіктерін айқындайтын әлеуметтік байланыстар жүйесін білдіреді.

Әлеуметтік қауымдастық және әлеуметтік топ

Әлеуметтік құрылым қоғамды белгілі бір белгілер негізінде қабаттарға, топтарға объективті түрде бөлуді білдіреді. Бұл — әлеуметтік жүйедегі элементтердің тұрақты байланысы.

Әлеуметтік қауымдастық дегеніміз не?

Әлеуметтік қауымдастық — өмір сүру жағдайлары ортақ, өзара әрекеттесетін индивидтер жиынтығы. Ол экономикалық және әлеуметтік ахуалмен, кәсіби даярлық және білім деңгейімен, қажеттіліктер мен мүдделердің сипатымен айқындалады. Қауымдастықтар тарихи қалыптасқан территориялық ортаға (қала, ауыл) және белгілі институттарға (отбасы, білім, ғылым) ену арқылы да анықталады.

Маңыздысы: қауымдастық тек адамдардың «бір жерге жиналуын» емес, оларды біріктіретін әлеуметтік байланыстардың бар екенін білдіреді.

Әлеуметтік орта

Адамдардың белгілі қарым-қатынастарды жүзеге асыратын кеңістігі мен жағдайы. Байланыстың тұрақтылығы мен саланың маңыздылығына қарай ынтымақтастық импульсы, конформизм элементтері күшеюі мүмкін.

Әлеуметтік топ

Өзара әрекет, реттелген әрекеттер алмасуы, бірлескен еңбек пен келісім сияқты байланыстар негізінде қалыптасқан қауымдастық. Яғни топ — ынтымақтастыққа сүйенетін ұйымдасқан бірлік.

Қалыптасу механизмдері: еңбек бөлінісі және әлеуметтік айырмашылық

Әлеуметтік құрылымның өмір сүруі мен дамуының тетіктері адамның іс-әрекет жүйесінде көрінеді. Тіршілік ету үшін адамдар қоғамдық, ең алдымен өндірістік қатынастарға түседі: топтарға бөлінеді, кооперацияланады, функцияларды бөледі.

Топтардың қалыптасуындағы терең факторлардың бірі — еңбектің қоғамдық бөлінісі. Әлеуметтік құрылым адамдар беделі, өмір сүру жағдайы және өмір салты арқылы байқалатын жүйе ретінде көрінеді. Оның дамығандығының бір көрсеткіші — әртүрлілік деңгейі, яғни байланыс тәсілдерінің сан алуандығы.

Әлеуметтік құрылымды анықтайтын факторлар

Әлеуметтік құрылымды түсіндіруде әртүрлі көзқарастар бар. Бір бағытта өндірістік қатынастар үстемдік ететін қатаң детерминацияланған құрылым туралы айтылады. Алайда әлеуметтік құрылым өндіргіш күштермен, техникалық прогреспен де сипатталуы мүмкін.

Қазіргі социологиялық теория әлеуметтік құрылымның адамдардың мамандығына, жасына, біліміне және басқа да әлеуметтік позицияларына тәуелді екенін көрсетеді. Сондықтан нақты қоғамның әлеуметтік құрылымын анықтайтын факторлар көп, ал социолог оларды әлеуметтік процестерді диагностикалау барысында кешенді түрде ескеруі тиіс.

Негізгі ой

Әлеуметтік құрылым, әдетте, бір ғана фактордың емес, бір-біріне үстемдік жүргізбейтін көптеген факторлардың нәтижесінде қалыптасады. Кейбір тарихи кезеңдерде белгілі белгілер алдыңғы орынға шығады, ал кейбірі маңызын уақытша жоғалтады.

Өндіріс тәсілінің маңызын мойындай отырып, оны абсолюттендіруге болмайды. Социологиялық ойдың маңызды жетістігі — әлеуметтік құрылымды «қозғалмайтын» құбылыс емес, динамикалық тұтастық ретінде қарастыруға көшу. Бұл түрлі критерийлер негізінде теориялық концепцияларды дамытуға жол ашты.

Қоғамның әлеуметтік жіктелуі: кең тараған түрлер

Әдебиеттерде қоғамның әлеуметтік жіктелуінің келесі түрлері жиі қолданылады:

  • Әлеуметтік-таптық құрылым

    Адамдардың бөлінуі нәтижесінде қалыптасатын құрылым: таптар, касталар, сословиелер, әлеуметтік топтар және олардың қабаттары.

  • Әлеуметтік-этникалық құрылым

    Территория, экономика, мәдениет, дәстүрлер, психологиялық ерекшеліктер негізінде пайда болған тарихи қауымдар: тайпа, ру, халық, ұлт, этнос.

  • Территориялық құрылым

    Мекен түрлеріне қарай жіктелу: қала, мегаполис, агломерация, ауыл және т.б.

  • Демографиялық құрылым

    Жас пен жыныс белгілері бойынша: ерлер, әйелдер, жастар, балалар, еңбек жасындағы адамдар, зейнеткерлер.

  • Отбасылық-тұрмыстық құрылым

    Отбасы, көрші қауымдастықтар, ата-аналар мен балалар, некелік және некесіз байланыстар мен қатынастар.

Бұлардан бөлек әлеуметтік-кәсіби, білім беру, діни және басқа да құрылым түрлерін бөліп көрсетуге болады.

«Әлеуметтік қауымдастық» пен «әлеуметтік топ» нені білдіреді?

Құрылым белгілі бір адамдар тобын — олардың жіктелуі мен интеграциясын білдіреді. Осыдан «әлеуметтік қауымдастық» және «әлеуметтік топ» категориялары қалыптасады. Олар, әдетте, мына үш белгімен сипатталады:

1) Біріккен әрекет

Ортақ мақсатқа бағытталған, үйлестірілген іс-қимыл.

2) Ортақ орта

Кеңістіктік-уақыттық бірлік: территория, коммуникация, күнделікті байланыс.

3) Бағыттылық және ережелер

Топтық нормалар, күтулер, мінез-құлық стандарттары.

Еңбек бөлінісі тудыратын әлеуметтік-экономикалық топтар

  • Кәсіби топтар — меншікке қатынасына емес, атқаратын жұмысының түріне қарай қалыптасады.
  • Территориялық топтар — белгілі аймақта (қала/ауыл) шоғырлануына байланысты.
  • Рангтық топтар — басшы мен бағынушы арасындағы қатынастарға негізделеді.

Қоғамда қай топтар жетекші рөл атқаратыны және қай мамандықтар басым екені оның әлеуметтік-саяси құрылымына да ықпал етеді.

Әлеуметтік стратификация: қоғамды қабаттарға бөлу логикасы

Әлеуметтік топтардың көптүрлілігін зерттеу және салыстыру үшін әлемдік социологияда әлеуметтік стратификация ұғымы енгізілді. Бұл теорияны дамытуға М. Вебер негіз қалап, кейін Т. Парсонс, Э. Шилз, К. Дэвис, У. Мур еңбектері ықпал етті.

Страта деген не?

Страта (лат. stratum — қабат) — қоғамда ортақ позициялары немесе ортақ істері бар адамдарды біріктіретін, эмпирикалық түрде байқауға болатын әлеуметтік қауымдастық.

Мұндай қауымдастық қоғам құрылымында бекітіліп, әртүрлі статустық белгілер арқылы сипатталады: билік, меншік, кәсіби мәртебе, білім және т.б.

Р. Дарендорф: «бедел» және билік қатынастары

Батыс герман социологы Р. Дарендорф стратификация негізіне бедел ұғымын қоюды ұсынды. Оның пікірінше, бедел билікке қатынас пен әлеуметтік топтар арасындағы билік үшін күресті нақтырақ ашады.

Осы тәсіл арқылы ол қоғамды басқарушылар және бағынушылар деп бөледі. Басқарушылардың ішінде жеке меншігі барлар және жеке меншігі жоқ бюрократ-менеджерлер ажыратылады. Бағынушылар арасында да жіктелу бар: жоғары қабат — «жұмысшы аристократиясы», төменгі қабат — төмен білікті жұмысшылар. Екі арада жаңа аралық орта тап қалыптасады.

А. Турэн: ақпаратқа қолжетімділік факторы

Француз социологы А. Турэн қазіргі қоғамдағы әлеуметтік дифференциацияны меншік, престиж, билік немесе этносқа ғана телімей, ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігімен байланыстырады. Ақпаратқа көбірек қол жеткізетіндер қоғамның жоғары позицияларына көтеріледі.

Стратификацияны зерттеудің принциптері

  1. 1) Қоғамның барлық қабаттарын толық қамту (рөлі басты/қосымша, тұрақты/тұрақсыз болса да).
  2. 2) Топтарды бірдей критерийлер бойынша өлшеу және салыстыру.
  3. 3) Критерийлер әр қабатты терең сипаттауға жеткілікті болуы.

Нақты қоғамның әлеуметтік құрылымы — эволюция нәтижесінде қалыптасқан, рөлдер мен позициялар әртүрлілігімен сипатталатын стратификациялық жүйе. Ол еңбек бөлінісіне, сондай-ақ қоғамдағы құндылықтар мен мәдени стандарттар жүйесіне тәуелді.

Критерийлер: көлденең және тік өлшем

Стратификацияда реттелген белгілер қолданылады: жеке меншік формасы, табыс, билік көлемі, бедел, ұлттық белгі, білім, мәдениет түрлері және т.б. Бұл қасиеттердің маңызы уақыт өте өзгеріп отырады.

Көлденең (горизонталь)

Ұлттық, кәсіптік, білімдік, мәдени критерийлер сияқты әртүрлілікті көрсетеді.

Тік (вертикаль)

Меншікке қатынас, табыс мөлшері, престиж сияқты иерархияны көрсетеді.

Стратификация қоғамды қабаттарға бөлу тәсілі ғана емес, сондай-ақ қоғамның жалпы «бейнесін» көрсететін модель: индивидтер мен отбасылар тең емес қатынастарға түсіп, бедел, меншік, билік, мамандық және мәдениет өлшемдері бойынша иерархиялық страталарға топтасады.

Әлеуметтік мобильділік: статустың өзгеруі

Стратификация теориясы әлеуметтік мобильділік (әлеуметтік қозғалыс) теориясының қалыптасуына методологиялық негіз болды. Әлеуметтік мобильділік — индивидтің немесе топтың қоғамның әлеуметтік құрылымындағы статусын, орнын өзгертуі. Бұл терминді социологияға 1927 жылы П. А. Сорокин енгізді.

П. Сорокин бойынша стратификацияның түрлері

Сорокин стратификацияны халықтың иерархиялық рангтегі кластарға жіктелуі ретінде сипаттап, төменгі және жоғарғы қабаттардың болуын негізгі белгі деп есептеді. Ол үш түрін ажыратады:

  • Экономикалық
  • Саяси
  • Кәсіби

Әртүрлі елдерде әлеуметтік мобильділік қоғамның ашықтығы мен демократиялық деңгейін, адамдардың төменгі категориядан жоғары көтерілу мүмкіндігін, сондай-ақ басқарушы элитаның қандай жолмен қалыптасатынын түсіндіру үшін зерттеледі.

Кластар, қабаттар, мүдделер және өзара әрекет

Стратификацияда кластар ерекше орын алады. Батыс қоғамындағы кластық дифференциацияны толық жоққа шығаратын тұжырымдар ғылыми тұрғыдан негізсіз. М. Вебер стратификацияны құруда топтың әлеуметтік мәселелерінің маңызын ерекше атап өтеді.

Әлеуметтік топ — экономикалық, саяси және кәсіби статустары мен позициялары бар адамдар қауымдастығы. Класс әлеуметтік құрылымның бөлігі ретінде экономикалық, саяси, идеологиялық қатынастардың тұрақты тасымалдаушысы болады. Кластың қалыптасуы — қоғамдық қабаттарға бөлінудің нәтижесі болып табылатын күрделі тарихи процесс.

Әлеуметтік мүдде

Мүдделер — тұлғалардың, топтардың және басқа қауымдастықтардың әлеуметтік жүйедегі жағдайын айқындайтын және әрекеттеріне бағдар болатын нақты өмірлік ұмтылыстар. Олар көбіне әлеуметтік салыстыру арқылы — әртүрлі топтардың өмірлік жағдайларын салыстыру нәтижесінде — ұғынылады.

Әлеуметтік өзара қатынас және алмасу (Дж. Хоманс)

Әлеуметтік өзара қатынас — бір-біріне бағытталған, серіктес тарапынан күтілетін реакцияны тудыруға және оған жауап ретінде жаңа реакцияны туғызуға негізделген жүйелі, тұрақты әлеуметтік әрекет.

Дж. Хоманс әлеуметтік алмасу теориясында әрбір адам әлеуметтік әрекеттесу барысында марапаттауды (материалдық және моральдық: қолдау, келісу, мақұлдау) көбейтіп, шығынды азайтуға ұмтылатынын көрсетеді. Өзара марапаттау тұрақтылық тенденциясын қалыптастырып, өзара күту жүйесін тудырады.

Әлеуметтік жанжал және оны шешу

Әлеуметтік жанжал — әртүрлі әлеуметтік топтардың өз қажеттіліктерін қамтамасыз етуге ұмтылуы барысында, үйлеспейтін немесе қарама-қайшы мүдделерді іске асыру жолында туындайтын қақтығыс.

Шешу жолдары

  • Қақтығыстың сыртқы белгісі — оның аяқталуы (уақытша тоқтау емес), яғни тараптар арасындағы жанжалды өзара әрекеттің тоқтауы.
  • Түбегейлі шешім қақтығыстық жағдай өзгергенде ғана іске асады; ең тиімді жол — жанжалдың себебін жою және қарсыластардың бір-біріне қатынасын өзгерту.
  • Сондай-ақ тараптардың бірінің талаптарын немесе мінез-құлық мақсатын өзгертуі арқылы шешілуі мүмкін.

Қазіргі Қазақстан: әлеуметтік құрылымның трансформациясы

Қазіргі Қазақстан қоғамындағы әлеуметтік құрылымның дамуы көбіне кездейсоқтық, анықсыздық және аморфтілік белгілерімен сипатталады. Алдыңғы қатарға меншік қатынастары мен әлеуметтік теңсіздік мәселелері шығып, кластық қарама-қайшылықтар мен қақтығыстардың күшеюіне алып келеді.

Экономиканың тұрақтануы, экономикалық заңдылықтар еркіндігін заңдастыру, әлемдік нарыққа өту негізгі әлеуметтік қауымдастықтар арасындағы қатынастардың құрамы мен сипатына елеулі өзгерістер енгізеді. Қазіргі қоғамның маңызды белгілерінің бірі — әлеуметтік поляризация, яғни кедейлер мен байларға бөліну.

Жаңа құрылымның қалыптасу бағыттары

  1. 1) Жеке меншік формаларының плюрализациясы негізінде жаңа әлеуметтік қауымдастықтардың қалыптасуы.
  2. 2) Мемлекеттік меншік формаларының трансформациясы: дәстүрлі кластық-топтық қауымдастықтардың жағдайы мен шекараларының өзгеруі және шекаралық, маргинал қабаттардың қалыптасуы.
  3. 3) Әртүрлі меншік формаларының өзара қатынасы негізінде қабаттар мен страталардың қалыптасуы.

Бүгінде жаңа қабаттар құрамы, іс-әрекет түрлері және даму перспективасы тұрғысынан әркелкі. Олардың болашақтағы дамуы, мінез-құлқы және өмір салты меншік қатынастарының жаңа формаларын құқықтық тұрғыда орнықтырумен тығыз байланысты болады.