Қазақша рефераттар

Жергілікті басқарудың француз үлгісі

Аймақтық экономика саласындағы зерттеушілер дамыған елдерде жергілікті өзін-өзі басқарудың үш негізгі үлгісін ажыратады: англосаксондық, француздық (континенттік) және аралас. Бұл үлгілер мемлекет пен жергілікті билік арасындағы өкілеттіктердің бөлінуі, бақылау тетіктері және автономия деңгейі бойынша ерекшеленеді.

Англосаксондық үлгі

АҚШ, Ұлыбритания, Канада, Австралия, Жаңа Зеландияға тән. Негізгі белгісі — жергілікті органдардың жоғары автономиясы және орталыққа әкімшілік бағынудың айқын болмауы.

Француздық (континенттік) үлгі

Франция, Италия, Испания, Бельгия, сондай-ақ Латын Америкасы, Таяу Шығыс және франкотілді Африка елдерінде кең тараған. Ерекшелігі — орталық өкіметтің жергілікті деңгейге әкімшілік бақылауының дамығандығы.

Аралас үлгі

Германия мен Жапонияға тән. Екі жүйенің де элементтері үйлестіріледі: автономия да сақталады, сонымен бірге мемлекеттік үйлестіру және бақылау тетіктері қолданылады.

Англосаксондық жүйе: Ұлыбритания және АҚШ тәжірибесі

Ұлыбритания: сайланбалы билікке басымдық

Англосаксондық жүйе тарихи тұрғыдан Ұлыбританияда қалыптасты. Оның маңызды белгісі — сайланбалы жергілікті органдарға «қамқорлық жасайтын» орталық үкіметтің өкілетті өкілдерінің жергілікті жерде тұрақты түрде болмауы.

Екі сатылы құрылым:

  • ел графтықтарға бөлінеді;
  • графтықтар төңіректерге бөлінеді.

Жүйенің негізін графтықтар құрайды: заң оларды маңызды жергілікті функциялармен қамтамасыз етеді. Ал төңіректер (метрополитендіктерден басқа) әдетте неғұрлым шектеулі міндеттер атқарады.

АҚШ: жоғары децентрализация және штаттардың автономиясы

АҚШ-та англосаксондық тип аясында әлеуметтік-экономикалық саладағы мемлекеттік функциялардың жоғары деңгейде децентрализациялануы тән. Федеративтік құрылым штаттарға айқын экономикалық автономия мен кең өкілеттіктер береді, ал жергілікті органдардың мәртебесі штат заңнамасына тәуелді болады.

  • Әр штаттың өз конституциясы бар; онда мемлекеттік құрылымның принциптері мен жергілікті органдардың ұйымдасуы бекітіледі.
  • Мемлекеттік бақылау көбіне соттық бақылау түрінде іске асады.
  • Ықпал ету құралдарының бірі — мемлекеттік трансферттер мен демеуқаржылар.
  • Жергілікті органдардың дербестігі кең болғанымен, ол заңмен айқындалған шеңберде жүзеге асады.

Континенттік (француздық) үлгі: құрылым және бақылау

Континенттік үлгі Еуропаның континенттік елдерінде (Франция, Италия, Испания, Бельгия), сондай-ақ Латын Америкасы, Таяу Шығыс және франкотілді Африка елдерінде кең таралған. Бұл модельдің өзегі — жергілікті өзін-өзі басқару мен жергілікті әкімшіліктің (жергілікті деңгейдегі мемлекеттік билік органдарының) қатар өмір сүруі және сатылық басқару жүйесі.

Негізгі белгілері

  • жергілікті өзін-өзі басқару мен мемлекеттік жергілікті әкімшіліктің үйлесуі;
  • жоғары тұрған мемлекеттік жүйеге бағынышты сатылық құрылым;
  • автономияның салыстырмалы түрде шектелуі;
  • жергілікті органдарды бақылайтын арнайы мемлекеттік өкілдіктің болуы.

Франция: коммуналар, департаменттер және өңірлер

Франция континенттік үлгінің айқын мысалы саналады. Мұнда жергілікті өзін-өзі басқару ең алдымен коммуналар деңгейінде жүзеге асады. Ал кантондар мен округтер көбіне мемлекеттік биліктің жергілікті деңгейі ретінде қабылданады. Жекелеген кезеңдерде өңірлер деңгейіндегі өзін-өзі басқару элементтері де күшейтілді.

Коммуна: базалық буын

Коммуна — аумақтық ең кіші бірлік. Қазіргі кезде коммуналар саны 40 мыңнан асады. Коммуналар қалалық және ауылдық болып бөлінеді.

  • басқару органы — 6 жылға сайланатын муниципалдық кеңес;
  • кеңесті мэр басқарады;
  • мэрмен бірге орынбасарлар сайланады (әдетте 1–12, ірі қалаларда көбірек).

Мэрдің екіжақты рөлі

Мэр бір жағынан — сайланбалы тұлға, екінші жағынан — үкіметтің агенті ретінде заңдардың орындалуын қадағалап, мемлекеттік аппараттың кейбір қызметтерін (мысалы, муниципалдық полиция) үйлестіруге қатысады.

Департамент: генералдық кеңес

Келесі деңгей — департамент. Оның органы — генералдық кеңес, ол бірнеше коммунаны біріктіретін округтер (кантондар) арқылы сайланады: әр кантоннан бір кеңесші сайланады.

  • алғашқы мәжілісте төраға, орынбасарлар және хатшы сайланады;
  • 4–7 адамнан тұратын департаменттік комиссия құрылады;
  • комиссия сессияаралық кезеңде атқарушы орган рөлін атқарады.

1982 жылғы реформа

Реформа генералдық кеңес пен комиссияның өкілеттігін кеңейтті. Ең маңызды өзгеріс — префектінің шешімдерге біржақты түрде тыйым салу немесе оларды жою құқығын шектеу: келіспеген жағдайда ол жоғары инстанцияға шағымдана алады.

Коммуналардың тұрақты рөлі және негізгі міндеттер

Француздық жергілікті өзін-өзі басқарудың негізгі ауыртпалығы бұрынғыдай коммуналарға түседі. Департамент деңгейінде де бірқатар қоғамдық маңызы бар міндеттер сақталған.

  • жол құрылысы және инфрақұрылым;
  • қоғамдық көлік;
  • әкімшілік ғимараттарды пайдалануға беру;
  • әлеуметтік көмекке қолдау (аурухана, қарттар үйі, жетімдер үйі);
  • оқу-ағарту ісіне қамқорлық (лицейлер және т.б.).

Әкімшілік бақылау: заңдылықты қадағалау

Мэрдің қызметі муниципалдық кеңес арқылы және мемлекеттік деңгейдегі әкімшілік бақылау арқылы қадағаланады. Мемлекеттік өкіл (республикалық комиссар) коммунаның шешімдерінің заңдылығын тексеріп, қажет болған жағдайда сотқа шағымдана алады. Бұл жерде негізгі тетік — әкімшілік бұйрықпен емес, сот арқылы ықпал ету.

Қысқаша мысал: шағын қаладағы басқару логикасы

Париж маңындағы тұрғындары шамамен 30 мыңға жуық шағын қалада муниципалдық кеңес жергілікті өмірді басқарады: кеңес құрамында 35 депутат болуы мүмкін, олар жасырын дауыс беру арқылы мэрді және орынбасарларын сайлайды. Әдетте тұрақты негізде тек мэр жұмыс істейді, ал қалған депутаттар негізгі жұмыс орындарында қызметін жалғастырады. Мэрия аппараты күнделікті жұмыстарды атқаратын қызметкерлерден тұрады, әкімшілік қызметті мэр тағайындайтын хатшы үйлестіреді.

Германия: аралас тәсіл және ұйымдастырудың бірнеше нұсқасы

Германияда коммуналдық құқық жерлердің ерекше құзыретіне жатады. Сондықтан әр жердің коммуналдық конституциялары арасында айырмашылықтар бар. Елде жергілікті өзін-өзі басқаруды ұйымдастырудың бірнеше моделі кездеседі.

«Мықты мэр» моделі

Мэр жергілікті мәселелермен де, мемлекеттік өкілеттіктердің орындалуымен де айналысады (француздық үлгіге жақын).

«Мықты магистрат» моделі

Атқарушы билік алқалы түрде жүзеге асады; магистрат депутаттар жиналысында сайланады (солтүстікгермандық үлгі).

«Мықты директор» моделі

Атқарушы билік басшысы — директор; оны коммуналдық кеңес сайлайды. Бургомистр көбіне өкілеттік (репрезентативтік) функцияларды атқарады (англосаксондық үлгіге жақын).

«Мықты кеңес» моделі

Кеңес қауымдастықтың ең жоғарғы органы саналады; бургомистр кеңестің төрағасы әрі атқарушы билікті басқарады (оңтүстікгерманиялық үлгі).

Италия: үш буынды жүйе және өкілеттіктерді бөлу

Италияда жергілікті басқару үш буын арқылы ұйымдасады: облыстар, провинциялар және қауымдар. Облыстар — дербес жауапкершілігі мен функциялары бар автономиялық құрылымдар. Ал провинциялар мен қауымдар — мемлекет пен облыстардың аумақтық бөлінісіндегі жергілікті басқару бірліктері ретінде әрекет етеді.

Негізгі ұйымдастыру логикасы

  • облыс провинциялар мен қауымдарға қаржы ресурстарын бөледі;
  • әкімшілік функциялардың бір бөлігін делегаттайды (облыстық та, кейде мемлекеттік те);
  • қауымдар қалалық және ауылдық болып ажыратылады;
  • барлық жағдайда өкілдік орган ретінде кеңес маңызды орын алады.

Жалпы алғанда, нарықтық экономикасы дамыған елдерде жергілікті басқарудың бір ғана «қатаң» формасы болмайды: құқықтық дәстүр, аумақтық құрылым, қаржылық негіз және әкімшілік мәдениетке қарай жергілікті институттардың кең спектрі қалыптасады.

Қорытынды

Жергілікті басқарудың англосаксондық, француздық және аралас үлгілері — мемлекет пен жергілікті билік арасындағы қатынастарды ұйымдастырудың әртүрлі тәсілдері. Англосаксондық жүйе автономияға сүйенсе, континенттік үлгі әкімшілік бақылау мен сатылыққа көбірек мән береді, ал аралас модель осы екі бағыттың теңгерімін табуға ұмтылады. Соған қарамастан, барлық жүйелер үшін ортақ мақсат — жергілікті деңгейде демократиялық басқаруды қамтамасыз ету және тұрғындардың өмір сапасын көтеруге қызмет ету.