Қазақ даласының ежелгі тарихы

Біздің заманымыздан шамамен 1 миллион жыл бұрын Түркістан өлкесінің климаты бүгінгіден мүлде өзгеше болған. Таулардың аласа болуына байланысты оңтүстіктен, Үнді мұхиты жағалауынан келетін жылы әрі ылғалды ауа кедергісіз еніп тұрған. Жиі жауған жылы жаңбыр өсімдіктің сан алуан түрінің қаулап өсуіне жағдай жасаған.

Қазіргі жусан басқан, жазы аптап, қысы аязды шөлейт өңірлерде бір кездері субтропиктік ормандар жайқалған. Мұнда жануарлар дүниесі де бай болған.

Орта палеолитте, яғни шамамен б.з.д. 100–80 мың жылдар шамасында климат кенет өзгеріп, ауа райы суытады. Жылылықты сүйетін жануарлар қырыла бастайды. Батыс Сібір мен Еуропаның солтүстігін мұз толық басып, Түркістанның таулы аудандары — Памир, Тянь-Шань және өзге жоталар да мұз құрсауында қалады.

Қазіргі Қарақұм, Бетпақдала және өзге шөлді өңірлерде бір кезеңде ылғал мол түсіп, қайнаған тіршілік болған. Олардың рельефі суы мол өзендердің ағысы арқылы қалыптасқан.

Геологиялық зерттеулер бүгін құмға сіңіп, жоғалып кететін Шу, Сарысу, Заравшан тәрізді өзендердің бір заманда Сырдария мен Әмударияға құятын салалары болғанын көрсетеді. Байсын тауындағы Тесіктас үңгірі еденінің 30 сантиметрлік топырақ қабатымен жабылып қалуы да климаттық өзгерістің айғағы ретінде қарастырылады.

Оңтүстік Қазақстан, Ташкент облысы, Хорезм, Түрікменстанның шөл және шөлейтті аумақтарынан қазіргі жағдайда тіршілік ете алмайтын мамонт, жабайы сиыр, жылқы, бұғы секілді жануарлардың сүйектерінің табылуы да ғаламдық климаттық ауысымның болғанын дәлелдейді.

Түркістанда суыту үрдісі өте ұзаққа созылған. Тек б.з.д. XI–XII мыңжылдықтар шамасында ғана жылылық қайта оралып, бүгінгіге жақын климат пен жануарлар дүниесі қалыптаса бастайды. Осы табиғи ауысымдар аясында алғашқы адамдардың тұрмысы да үзілмей жалғасқанын Қызылқұм мен Қарақалпақстан шөлдерінен табылған сүйек қалдықтары растайды.

Бұдан екі ғасыр бұрын адамзат танымы тарихты 3000 жылмен ғана шектесе, қазір ғылыми деректер уақыт көкжиегін әлдеқайда тереңге жылжытты: адам тәрізді тіршілік иелері Жер бетінде 4–5 миллион жыл бұрын-ақ пайда болғаны айтылады. Ал жазу — адамзат болмысынан әлдеқайда кейін қалыптасқан құбылыс: Мысыр мен Месопотамияда шамамен б.з.д. III мыңжылдықта, Түркістанда — б.з.д. I мыңжылдықта, Францияда — б.з.д. 60-жылдары пайда болды деген деректер келтіріледі.

Адам қашан және қай жерде пайда болды деген сұрақ әлі де ғылыми пікірталастың өзегінде. Бірқатар зерттеушілер адамзат тарихының бастауын маймыл тектес тіршілік иелерімен байланыстырады: орангутан, горилла, шимпанзе. Кей деректерде орангутанның адамға «жақындығы» 15–16%, ал шимпанзенің «жақындығы» 25% деп келтіріледі; осыдан шимпанзе адамзаттың ортақ ата-тегіне ең жақын деген тұжырым жасалады.

Ғалымдар маймыл тәрізді адамдардың тасқа айналған жүздеген бас сүйектерін тапты. Эфиопия, Танзания, Кения аумақтарынан 3,5–4 миллион жыл бұрын өмір сүрген «Люси» үлгілерінің қалдықтары анықталып, зерттелді. Бұл деректерді негізге алған зерттеушілердің бір тобы адамзаттың шыққан жері — Африка деген тұжырымды алға тартады. Крис Стрингер: «Біздің тегіміздің шыққан жері Африка, сондықтан да бәріміздің қанымыз бір», — дейді.

Люсиге ұқсас тіршілік иелерінің кейбірі кейін Оңтүстік Еуропаға өткенмен, Солтүстік Еуропаға жете алмағаны айтылады. Ниохансан оларды австралопитек деп атаған. Антрополог Джон Бурчи люсиде маймылдық белгілер көп болғанымен, адамға айналу үдерісін бастан кешіріп жатқанын атап өтеді.

Бред Грайнес люсилердің қорегін зерттей отырып, олардың көбіне жапырақ, жеміс-жидек, ал іріректерінің дәнді дақыл тәрізді қаттылау азықты жегенін, яғни негізінен вегетариан болғанын тіс іздері дәлелдейтінін келтіреді. Кей авторлар люсилер ақыл-есі жоғарырақ тіршілік иелерімен бәсекеге төтеп бере алмай жойылып кеткен болуы мүмкін дейді.

1984 жылы Канное шамамен 1,5 миллион жыл бұрын өмір сүрген тіршілік иелерінің 70-тен астам бас сүйектерін тапқаны айтылады; олардың ішінде 12 жастағы баланың қаңқасы да болған. Сүйектегі ойықтар мен іздердің табиғатын түсіндіру үшін Николс Тот өткір таспен сүйек майдаланғанда іздер сақталатынын көрсеткен.

Дегенмен бұл межелер қатып қалған шек емес: жаңа деректер адам қауымының пайда болуын одан да ерте кезеңдерге ығыстыруы ықтимал. Антропоген дәуірі шамамен 5 миллион жыл бұрын басталды деген мәліметтер, Шығыс Африкадан табылған ерте гоминидтердің жасы 4–5 миллион жыл деп анықталуы — соның бір дәлелі. 2000 жылы Кения мен Франция ғалымдары Кения жерінен 6 миллион жыл бұрын өмір сүрген адам тәріздес тіршілік иелерінің тасқа айналған сүйектерін тапқаны, олардың артқы аяқтарымен серпінді қозғалғаны және алдыңғы аяқтарының ағашқа өрмелеуге икемделгені туралы тұжырымдар келтіріледі.

Алайда археологтардың бір бөлігі «алғашқы адам Африкада пайда болды» деген тұжырымды қайта қарастыруда. Австралия мен Қытай зерттеушілері адамзат бірнеше аймақта шамалас түрде пайда болған, сол аймақтардың бірі — Азия болуы мүмкін деген пікірді алға тартады. Бұрын «Африкадан келген шартты Хомо сапиенс Азияда 400 мың жыл бұрын келген Хомо ректустың орнын басты» деген түсіндіру басым болса, 1993 жылы Қытайдағы Шанхай маңынан табылған Нанжин адамына қатысты деректер (Science, 2000) бұл мәселеге түзетулер енгізуге түрткі болғаны айтылады.

Жалпы алғанда, адамзаттың пайда болуы туралы теориялар көп: бір көзқараста жер бетінде апат болып, бір жағында маймыл, екінші жағында адам қалған делінеді; екіншісінде уран радиациясына байланысты мутациялар, немесе қоршаған орта мен геологиялық құрылымның өзгерістері алға шығарылады; үшіншісінде адам Жерге өзге планетадан келген деген болжамдар да ұшырасады.

Кениядағы Олдовай шатқалынан табылған алғашқы адам тәрізді жанзат қалдықтарының жасы 1 миллион 750 мың жыл деп көрсетіледі. Бұл адам екі аяқпен жүрген. «Тік жүретін адам» ретінде питекантроп пен синантроп шамамен 1 миллион жыл бұрын өмір сүрген делінеді.

Синантроптың басты ерекшелігі — от жағуды меңгеруі: аң-құс етін және жабайы жемістерді пісіріп жей бастаған. Бұл кезеңде ми көлемі ұлғайып, бас сүйек пен жақ сүйектері ықшамдалып, аяқ-қол пропорциялары да біршама теңескені айтылады.

Адам тектес тіршілік иесі дамуының келесі сатысы — неандерталь. Ежелгі мустьер кезеңінде пайда болған бұл адам алғаш рет Германиядағы Неандерталь өңірінен табылған. Оның тұрақтары мен қалдықтары Еуропа, Африка және Азияның әртүрлі аймақтарынан (Израиль, Өзбекстан, Қазақстан) анықталған. Жалпы алғанда, ол б.з.д. 45–10 мың жыл аралығында өмір сүрген деп көрсетіледі.

Неандерталь анатомиялық жағынан қазіргі адамға өте жақын. Ол отты білген және өлген адамдарын аяқ-қолын бүгіп, бір қырымен жатқызып жерлеген. Бұл — олардың ойлау жүйесінде өмір мен өлім туралы түсініктің, сондай-ақ өлгендерге құрмет көрсету нышандарының пайда болғанын көрсетеді.

Израильдағы Кевра үңгірінен Отте Бар-Йосиф басқарған экспедиция неандертальдықтарға қатысты жүзге жуық тас құралды зерттеген. Кей тұжырымдар олар «қазіргі адамзаттық жағдайға толық жете қоймағанын» алға тартады. Сонымен бірге, тарихқа дейінгі кезеңдерде өмір сүрген бұл топ алғашқы бейнелеу өнерінің бастауларына қатысы болуы мүмкін деген пайымдар да кездеседі.

Кейінгі кезеңдерде нәсілшіл реңкі бар жорамалдар да айтылған: мысалы, «орталықазиялықтар неандертальдықтан тараған» деген секілді пікірлер ғылыми ортада сынға ұшырайды. Маңыздысы — антропологтар неандерталь бас сүйегінің құрылымынан дамудың белгілі бір деңгейін, сондай-ақ қауымдық қатынастардың күрделене бастағанын байқайды: аналық ру белгілерінің көріне бастауы, тұрақты отырықшылықтың болмауы, азық іздеп жиі қоныс аудару.

Неандертальдардың тілі болды ма деген сұраққа біржақты жауап беру қиын, бірақ олардың өзара қатынаста болғаны анық. Олардың жойылуы көбіне шамамен б.з.д. 40 мың жылдармен байланыстырылса, кей зерттеушілер Оңтүстік Испания мен Францияда 28 мың жыл бұрын құрып кеткені туралы да жазады.

Байсын тауының Тесіктас, сондай-ақ Әмір Темір және Мачай үңгірлерінен неандертальдардың мекен-жайлары, ал Самарқант маңынан олардың тұтынған тас құралдары табылғаны айтылады. Бұл кешендерден үй жануарлары сүйектері мен егіншілік құралдарының дерлік кездеспеуі ежелгі Түркістан тұрғындарының негізінен аңшылықпен айналысқанын көрсетеді.

Дегенмен аңшылықтың өзі барлық қажеттілікті өтей бермегендіктен, олар жеуге жарамды өсімдіктер мен тамырларды, жабайы жеміс-жидектерді терген, ұсақ жануарларды аулап қорек еткен.

Лақтыруға арналған ұшы күйдірілген ағаш, болас секілді құралдар қолданылғаны, ал сүйек сынықтарымен тасты қырлау (ретушь) тәсілдері белгілі болғаны айтылады. Кей сүйектер біз қызметін атқарған.

Отты мақсатты түрде пайдалану, мәйітті белгілі рәсіммен жерлеу (шұңқырға қою, аяқ-қолын бүгіп жатқызу, мүйіз тізіп қою) — мұның бәрі Түркістанды мекендеген алғашқы адамдар ойының айтарлықтай дамығанын аңғартады.

Мустьер кезеңінің археологиялық ескерткіштері Самарқанттан, Зарафшаннан, Түркістан тауы бөктерлерінен және солтүстікке қарайғы аумақтардан табылып, алғашқы адамдардың Өзбекстанның оңтүстігімен қатар солтүстігінде де мекендегенін көрсетеді. Олар табиғи үңгірлерді паналап қана қоймай, қолдан жер үй, шалаш тәрізді баспаналар тұрғызған.

Түркістандағы кейінгі палеолит ескерткіштері Кентау қаласы маңындағы Ащысай мекенінен табылған. Кейінгі палеолитте (б.з.д. 40–12 мыңжылдықтар) адамдар бұрынғыша аңшылықпен күн көрді; мәтінде егіншілік те аталады, алайда бұл мәселе әр өңір мен кезеңге қарай әркелкі түсіндіріледі.

Осы дәуірдің басында неандертальдың орнына дене бітімі қазіргі адамға ұқсас «саналы адам» (Homo sapiens) келеді. Оның сүйегі алғаш рет Франциядағы Кроманьон үңгірінен табылғандықтан, кроманьондық деп те аталады. Бұл адамдар мүсін ойып, үңгір қабырғаларына сурет салып, тас пен сүйектен әртүрлі құралдар жасауға икемделген.

Кейбір пікірлер неандертальдықтар мен кроманьондықтардың қатар өмір сүріп, араласуы (метистену) нәтижесінде «нағыз саналы адам» қалыптасты дейді. Б. Ф. Поршнев жоғары деңгейдегі приматтарға өтудің белсенді кезеңі 30–35 мың жыл бұрын басталғанын көрсетеді.

В. П. Алексеев морфологиялық өлшем ретінде «гоминидтік триада» ұсынады: тік жүру; алдыңғы аяқтардың іс-әрекетке икемделіп өзгеруі; жетілген бас миы. Бұл биологиялық дамудың сапалық деңгейге өтуін білдіргенімен, мәдениетте бірден түбегейлі өзгеріс байқала қоймағаны айтылады: мәдени өрлеуге «жаңалыққа сұраныс» қажет еді.

Мәтіндегі ойға сәйкес, адамдардың санасы мен тұрмысында «пайда» және «тиімділік» ұғымдары орнықпайынша мәдениет өзгерісі баяу жүреді; мәдениет көп жағдайда аз күш жұмсап тіршілік етуге бейімделген рецессивтік қалыпта қала береді. Ал дағдарыстық жағдайлар туған кезде қоғам не құрып кетеді, не мәдениет пен биологиялық дамудың жаңа деңгейіне көтеріледі.

Палеолиттің соңғы кезеңдеріндегі экологиялық өзгерістер адамдарды осындай «рецессивтік» күйден шығарып, қабілетін материалдық-техникалық өрлеуге жұмсауға итермелегені айтылады.

Еуропада алғашқы адамдар қауымы 950–800 мыңжылдықтар аралығында пайда болды деген дерек келтіріледі. Осы кезеңде Орталық Азия, Батыс, Оңтүстік және Шығыс Сібір аймақтарында да алғашқы қауымдар қалыптаса бастаған. Кей зерттеушілер олардың Қазақстан мен Орта Азияға Алдыңғы Азиядан келгенін айтса, археолог Ж. Таймағамбетов оларды жергілікті (сібірлік) топ ретінде қарастырады.

Орталық Азияда ежелден адам өмір сүрген аймақтардың бірі ретінде Зарафшан өңірі де аталады.