Сервис сферасының ерекшелігі
Сервис түсінігі және қызмет көрсету деңгейі
Сервис — халыққа қызмет көрсету немесе белгілі бір қажеттілікті өтеуге бағытталған қызмет ұсыну. Сервисті іске асыру қызмет көрсету саласы арқылы жүзеге асады; оның ішінде тұрмыстық қызмет көрсету — күнделікті сұраныстарды қанағаттандыратын маңызды құрамдас бөлік.
Экономикалық әдебиеттерде тұрмыстық қызмет көрсету деңгейі тұтынушы қажеттілігін сапалы қанағаттандыру дәрежесін сипаттайтын ұғым ретінде қарастырылады. Бұл деңгей қызметтердің құрылымы мен көлеміне, сондай-ақ тұрғындарға ұсынылатын қызметтің сапасына тікелей тәуелді.
Жоғары деңгей қалай қалыптасады?
Ұйымдастырушылық міндеттер
Сервис мәдениеті, жылдамдық, прогрессивті тәсілдер, кең ассортимент, жоғары сапа, тиімді орналастыру және оңтайлы жұмыс режимі — қызмет көрсету деңгейін жүйелі түрде көтеретін негізгі бағыттар.
Ресурстарды ұтымды пайдалану
Нәтиже көбіне қызмет өндірісіндегі факторларды дұрыс қолдануға, әсіресе жұмыс күшін сапалы ұйымдастыру мен басқаруға байланысты.
Қызметтің экономикалық табиғаты
Ғылыми тұрғыдан қызмет екі қырынан сипатталады: біріншіден, күш жұмсауды талап ететін іс-әрекеттер жиынтығы ретінде; екіншіден, құны (қоғамдық қажетті еңбек шығындары) және тұтыну құны (пайдалылығы) бар еңбектің өнімі ретінде.
Қызметтің негізгі ерекшеліктері
Материалдылықтың әркелкілігі
Қызмет сезілетін және сезілмейтін белгілердің жиынтығынан тұрады (мысалы, аудитор кеңесі немесе тренер жұмысы көбіне материалдық емес нәтиже береді).
Өндіру мен тұтынудың қатар жүруі
Қызмет көбіне дәл сол сәтте өндіріледі және сол сәтте тұтынылады; «сақтау» мүмкіндігі шектеулі.
Процестегі көрінетіндік
Көп жағдайда тұтынушы қызметтің орындалу процесін көріп, оған белгілі деңгейде әсер ете алады.
Стандартталудың шектеулілігі
Тауармен салыстырғанда қызмет біртектілігі төмен: орындаушының біліктілігі мен жағдайына қарай нәтиже өзгеруі мүмкін.
Тәуекел және белгісіздік
Нәтиже алдын ала толық анық болмайтындықтан, тұтынушы үшін тәуекел деңгейі жоғары болады.
Маусымдылық және жойылғыштық
Көптеген тұрмыстық қызметтер маусымдық сұранысқа ұшырайды; тұтыну фазасынан кейін қызмет «жойылады».
Тауардан принципті айырмашылық
Тауар — материалданған және өндірушіден шеттетілген еңбек нәтижесі; оны жеткізу мен сатудың стандартталған процедуралары қалыптасқан. Ал қызметті «қоймада сақтау» немесе кейінге қалдырып сату мүмкін емес: ол, әдетте, өндірілген сәтте тұтынылады.
Қызмет көрсету саласы және оның құрылымы
Халыққа қызмет көрсету саласы — қызмет көрсететін мекемелердің, кәсіпорындардың, сондай-ақ жеке азаматтардың жиынтығы. Қызмет көрсету процесінде қосымша қызмет ұғымы ерекше орын алады: бұл — орындаушының тұтынушымен тікелей байланыста атқаратын іс-әрекеттері.
Қызметті орындау кезеңдері
- Қажетті ресурстармен қамтамасыз ету
- Орындаудың техникалық процесі
- Бақылау
- Сынау
- Қызмет көрсету процесі
- Қабылдау
Қызмет көрсету саласының құрамына енетін бағыттар
Күнделікті және инфрақұрылымдық қызметтер
- Тұрмыстық қызмет
- Көлік (жолаушы тасымалы)
- Байланыс қызметі
- Тұрғын үй және коммуналдық қызмет
Әлеуметтік және мәдени бағыттар
- Туристік-экскурсиялық қызмет
- Медициналық-санитарлық қызмет
- Демалыс және сауықтыру қызметтері
- Мәдени қызметтер (ақылы және ақысыз)
Нарықтық экономикадағы қызмет көрсету: өсу себептері
Қызмет көрсету саласы халық шаруашылығының маңызды бөлігі ретінде экономикалық заңдарға бағынады және қазіргі экономиканың негізгі трендтерінің бірі — қызметтердің үлесінің қарқынды өсуі. Дамыған елдерде ұлттық өнім құрылымындағы қызмет көрсету үлесі айтарлықтай жоғары деңгейге жеткені статистикалық деректерде жиі көрсетіледі.
Фактор 1
Жоғары табыстылық
Қызмет, әдетте, өндірілген сәтте тұтынылады және ақша ағынын жылдамдатады.
Фактор 2
Материалдық сыйымдылықтың төмендігі
Салыстырмалы түрде аз материалдық шығынмен қосылған құн өседі, соның нәтижесінде ұлттық кіріс артады.
Фактор 3
Төлемнің жеделдігі
Көрсетілген қызмет үшін төлем көбіне қысқа мерзімде жүзеге асады.
Ғылыми-техникалық прогресс және сервистегі өзгерістер
Қызмет көрсету саласының динамикалық өсуін ынталандыратын негізгі күштердің бірі — ғылыми-техникалық және технологиялық прогресс. Жаңа технологиялар ұйымдардың жұмыс істеу тәсілін түбегейлі өзгертіп, тұтынушыға қызмет көрсетуді жылдам әрі қолжетімді етеді.
Автоматтандырудың ықпалы: практикалық мысалдар
Көлік және сауда
Компьютерлік жүйелер авиациялық тасымалдауда және сауда операцияларында жоспарлау мен есеп айырысуды жеделдетті.
Банк қызметтері
Автоматты аударымдар, карточка арқылы қызметтер және банкоматтар — өзіне-өзі қызмет көрсетудің кең тараған үлгілері.
Өнімге ілесетін сервистік қажеттіліктер
Тасымалдау және қабаттау
Орнату және қайта өңдеу
Отын/жанармаймен толықтыру
Техникалық қызмет көрсету және жөндеу
Тазалау және сыртқы түрін қалпына келтіру
Экологиялық талаптарға сай пайдалану
Мұндай қызметтер қосымша табыс әкелумен қатар, компанияны тұтынушыға жақындатып, ұзақ мерзімді қарым-қатынас құруға көмектеседі.
Қызмет нарығының спецификасы
Қызметтің материалдық тауардан айырмашылығы қызмет нарығының өзіндік ерекшеліктерін қалыптастырады. Қызмет көрсету нарығы жалпы нарық заңдарына бағынғанымен, мұнда динамика, жергіліктілік және тікелей байланыс факторлары айқынырақ байқалады.
Нарықтық ерекшеліктер
- Жоғары динамизм және қысқа циклдерде капитал айналымының жылдамдығы
- Территориялық сегментация және локальды сипат
- Кіші және орта кәсіпорындардың басымдығы және конъюнктураға сезімталдық
- Өндіруші мен тұтынушының жеке байланысы (процестің ажырамас бөлігі)
- Индивидуалдылық және стандартты емес технологиялардың үлесі
- Нәтиженің белгісіздігі және ақпарат асимметриясы
Маңызды айырмашылықтар
Қызмет көрсету нарығы әлеуметтік және мәдени әсерімен ерекшеленіп, толық монополиялануға әлсіздеу бейім келеді.
Конъюнктурасы құбылмалы болғандықтан, сұранысты дәл болжау күрделірек, ал тәуекел деңгейі жоғары болуы мүмкін.
Салалар өзара тығыз байланысады: мысалы, туризм қонақ үймен, демалыс ұйымдастыру саудамен, кино қызметі теледидар және жарнамамен ықпалдаса дамиды.
Қызметтің «транспортабельділігі» шектеулі болса да, байланыс және цифрлық технологиялар көптеген сервисті қашықтан пайдалануға мүмкіндік береді.
Сервис сферасының қоғамдық рөлі және функциялары
Сервистік қызмет — адамдар арасындағы өзара қарым-қатынастарды қоғамдық, топтық және жеке игіліктерді іске асыру арқылы қамтамасыз ететін жүйе. Бір тарап белгілі бір игілікті алуға ұмтылса, екінші тарап нақты қызмет көрсете отырып, соған қол жеткізуге мүмкіндік береді.
Материалдық өндіріс сервистің функционалдық бөлігіне қажетті ресурстарды жасайды әрі қоғам қажеттіліктерінің сапасы мен деңгейін қалыптастырады. Ал сервис сферасы өз кезегінде қоғамдық өмір сапасын арттыруға ықпал етіп, өндірістің жалпы әсерін күшейтеді.
Сервистің негізгі функциялары
Игіліктерді жеткізу
Тұтынушының жеке талғамы мен сұранысына сай материалдық және материалдық емес игіліктерге қолжетімділікті қамтамасыз ету.
Тұтыну процесін сүйемелдеу
Қызметті тұтыну кезінде қолдау көрсету, сервистік жағдай жасау және үздіксіз тәжірибе қалыптастыру.
Бос уақытты ұлғайту
Уақытты үнемдеу арқылы бос уақыт көлемін арттыру және оны тиімді пайдалануға мүмкіндік беру.
Өмір сапасын қолдау
Тұрмыс, демалыс және күнделікті өмір тіршілігі үшін қолайлы орта қалыптастыру.
Экономика секторлары және үшінші сектордың күшеюі
Халықаралық жіктеуде экономика үш секторға бөлінеді: алғашқы сектор (ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы, аңшылық, орман шаруашылығы), екінші сектор (өңдеу өнеркәсібі, құрылыс, су-электр-газ сияқты ресурстарды өндіру және жеткізу), және үшінші сектор — қызмет көрсету саласы.
Үшінші сектордың қарқынды өсуі көбіне бірінші және екінші сектордағы тиімділіктің артуымен, сондай-ақ демалыс, саяхат, сауықтыру және білім алу сияқты жаңа әрі күрделірек қажеттіліктердің қалыптасуымен байланысты.
Қорытынды ой
Сервис — тек қызмет көрсету жиынтығы емес, ол экономикалық тиімділікке, еңбек нарығына, технологиялық жаңаруға және қоғам өмірінің сапасына тікелей ықпал ететін жүйе. Қызмет көрсету деңгейін көтеру ұйымдық шешімдермен қатар, кадр сапасын, технологияны және тұтынушымен өзара әрекет мәдениетін бір арнаға тоғыстыруды талап етеді.