Қазақша рефераттар

Қылмысқа қатысушылық формаларын топтастыру

Мазмұны

Құжат құрылымы негізгі бөлімдер мен тақырыпшалар бойынша жүйеленген.

  • Кіріспе 3
  • Негізгі бөлім —
    • 1. Қылмысқа қатысу туралы түсінік және оның белгілері 6
    • 2. Қылмысқа қатысудың түрлері және нысандары 9
    • 3. Қылмысқа ортақ қатысу 14
    • 4. Қатысушылардың түрлері 17
    • 5. Қылмысқа қатысушылық формаларын топтастыру 24
  • Қорытынды 30
  • Пайдаланған әдебиеттер тізімі 32

Қысқаша бағдар

Мәтін қылмысқа қатысушылық институтының қалыптасуын, қылмыстық заңнамадағы орны мен қылмысқа қатысушылық формаларын ажыратудың өлшемдерін түсіндіреді. Негізгі назар объективтік белгілерге және келісім дәрежесіне аударылады.

Кіріспе

Институттың заңнамада бекітілуі

Қылмысқа қатысушылықтың формалары қылмыстық құқықта салыстырмалы түрде кеш айқындалды. Қазақстан Республикасының қылмыстық заңнамасында бұл мәселені арнайы қарастыру 1995 жылғы 17 наурыздағы Қазақстан Республикасы Президентінің кейбір заң актілеріне өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы Жарлығы арқылы мүмкін болды. Сол кезеңдегі Қылмыстық кодекске 17-1-бап енгізіліп, ол қылмысқа қатысудың формаларына арналды.

Теориялық даулар және зерттелу деңгейі

Қылмысқа қатысушылық мәселесі қылмыстық құқықтың жеке институты ретінде ерте ғасырлардан бастау алады. Соған қарамастан, бұл тақырыпты арнайы зерттеген заңгерлер арасында пікірталас туып, ол бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді. Теорияны бекіту мен дамытуда көптеген ғалымдардың көзқарастары маңызды орын алады. Мәселен, О.В. Вербовая жеке адамның қылмыс жасауы біртіндеп топ болып қылмыс жасауға ұласқанын, ал топтық қылмыстың өз ішінде ұйымдасқан сипатқа тез айналатынын атап көрсетеді.

Осы тақырып аясындағы жеткілікті дәрежеде зерттелмеген, толық шешімін таппаған мәселелердің бірі — қылмысқа қатысушылық формалары ұғымының өзі. Жұмыс негізінен қылмысқа қатысушылық формаларын топтастыруға бағытталғандықтан, “форма” ретінде нені түсінетінімізді нақтылау зерттеудің өзектілігін айқындайды.

Әдебиеттегі анықтамалар: ұқсастық пен қайшылық

П.Ф. Тельнов: қылмысқа қатысушылық формасы — бұл екі немесе одан көп адамның қасақана әрекеттері қандай жолмен біртұтас қылмысқа бірігетінін көрсететін, кінәлілердің өзара әрекет ету тәсілдерінің сыртқы жағы.

Н.Г. Иванов: қылмыстық заңда қылмысқа қатысушылық формасының түсінігін бекіту қажеттігін атап өте отырып, оны алдын ала келісіммен және алдын ала келісімсіз құрылған топ, банда, ұйым сияқты құрылымдармен байланыстырады.

Қазіргі оқулықтарда жиі кездесетін ұстаным: қылмысқа қатысу формасы — өзара әрекет ету тәсілі мен келісім дәрежесіне қарай ажыратылатын бірнеше адамның қылмыс жасау кезіндегі бірлескен әрекетінің түрлері.

Бұл анықтамалар мазмұны жағынан бір-бірінен едәуір алшақ. Н.Г. Иванов ұсынған тәсіл негізді сынға ұшырайды, өйткені онда “форма” ұғымының жалпы белгілері берілмей, формалар нақты құрылымдарды тізбелеуге ауысып кетеді. Егер формалардың түрлері көбейе түссе, онда ұғымды ашу үшін бәрін тізіп шығу қажет болар еді. Мұндай тәсіл теориялық тұрғыдан тұрақты өлшем ұсынбайды.

А.А. Герцензон да осыған жақын пікір білдіріп, қылмысқа жанасушылық ұғымын анықтауда оның түрлерін түгелдеуге ұрынбау керектігін көрсетеді. Ғ.Ы. Баймурзиннің пайымдауынша, түрлерін атау белгілі бір деңгейде мазмұнды ашады, алайда анықтама ең елеулі белгілерді, ортақ құрылымдық сипаттарды және оларды біріктіретін ішкі байланыстарды қамтуы тиіс.

Заңнамалық негіз: 27-бап және формаларды ажырату

Қылмыстық кодекстің 27-бабына сәйкес, қылмысқа қатысушылық дегеніміз — екі немесе одан көп адамның қасақана бірлесіп қасақана жасалатын қылмысқа қатысуы. Осы анықтамаға сай келетін, бірақ субъективтік және объективтік белгілері бойынша ерекшеленетін әртүрлі қатысушылық нұсқалары жекелеген формаларды құрайды.

Неге бұл маңызды?

  • Бірлескен іс-әрекеттерді дұрыс саралауға мүмкіндік береді.
  • Жауапкершілікті белгілеу кезінде әр формаға тән ережелерді қолдануды талап етеді.
  • Қатысушылар арасындағы рөлдер, тұрақтылық және құрылымдық бірлік сияқты өлшемдерді нақтылайды.

Формалардың ішкі мазмұны көбіне субъективтік белгілердің жиынтығымен (ниет, келісім, қасақаналық) айқындалса, сыртқы көрінісі қылмысқа қатысушылықты өзге ұқсас құбылыстардан ажырататын объективтік белгілер арқылы белгіленеді.

Объективтік және субъективтік белгілердің арақатынасы

Қылмысқа қатысушылық формалары, негізінен, субъективтік белгілер бойынша емес, объективтік белгілер бойынша ажыратылады. Себебі қасақана жасалатын қылмыстарға қатысуда қасақаналықтың өзі және көп жағдайда келісімнің болуы көптеген формаларға ортақ сипат болып табылады.

Негізгі объективтік өлшемдер

Рөлдердің бөлінуі

Орындаушы, айдап салушы, көмектесуші және басқа рөлдердің болуы.

Тұрақтылық

Бірлестіктің кездейсоқ емес, жүйелі сипат алуы.

Құрылымдық бірлік

Ұйымдасқандық деңгейі, ішкі байланыстар мен басқару элементтері.

Формалардың көлемі де әртүрлі болады: мысалы, ұйымдасқан топтың топ болып орындаушылықтан айырмашылығы — қосымша тұрақтылық белгісінің енгізілуі және ұйымдасу деңгейінің жоғары болуы. Бұл жағдай формалардың басым түрде сыртқы, яғни объективтік мазмұн арқылы айқындалатынын күшейте түседі.

Форманы анықтаудағы қағидалық ұстаным

Форманың сыртқы көрінісі ретінде екі аспектіні бөліп көрсету орынды: шекара (формаларды ажырататын объективтік белгілер) және көлем (объективтік және субъективтік белгілердің жиынтық мөлшері).

Осы тұрғыдан алғанда, қылмысқа қатысушылық формалары 27-баптағы жалпы белгілермен ғана емес, әр форманы айқындайтын нақты белгілер бекітілген нормалар арқылы (мәтінде аталғандай, 31-бап деңгейіндегі айқындаушы өлшемдермен) ажыратылады. Демек, форманың мазмұны оның сыртқы белгілері арқылы “көрінеді”.

Мәтінде М.И. Ковалевтің “ішкі жақ мазмұнды, ал сыртқы жақ форманы анықтайды” деген пікірі келтіріледі. Осы жұмыс логикасы бойынша, субъективтік белгілер көптеген формаларда ұқсас болып келетіндіктен, толық ажыратушы өлшем ретінде көбіне объективтік белгілер қызмет атқарады. Субъективтік белгілер, негізінен, келісімнің бар-жоғы сияқты жекелеген бөліністерде айқындаушы рөл атқарады.

Курстық жұмыстың мақсаты мен міндеттері

Курстық жұмыстың мақсаты — қылмысқа қатысудың маңызын, оның белгілерін және түрлері мен нысандарын қарастыру.

Қойылған міндеттер

  1. Қылмысқа қатысудың түсінігін, мазмұнын және белгілерін ашу.
  2. Қылмысқа қатысудың түрлері мен нысандарын сипаттау.
  3. Қылмысқа ортақ қатысу мәселелерін талдау.
  4. Қылмысқа қатысушылардың түрлерін қарастыру.
  5. Қылмысқа қатысушылық формаларын топтастыру қағидаларын негіздеу.

Қолданылған тәсілдер мен дереккөздер

  • Тарихи әдіс: қылмыстық құқық теориясындағы қылмысқа қатысушылық формаларының қалыптасуына тарихи шолу.
  • Талдау (анализ): ұғымдарды салыстыру және логикалық жіктеу.
  • Әлеуметтік-заңгерлік әдіс: нормативтік актілерге сүйеніп бағалау.

Нормативтік база ретінде Қазақстан Республикасының Конституциясы, Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, өзге нормативтік актілер, сондай-ақ монографиялар мен авторефераттар пайдаланылған. Жұмыстың көлемі — 32 бет.