Қазақша рефераттар

Ағылшын романтизмінің өкілдері

ХІХ ғасыр: ғылым, техника және мәдениеттегі түбегейлі бетбұрыс

ХІХ ғасыр — классикалық жаратылыстанудың гүлденген дәуірі, ғылымдардың біртұтас жүйесі қалыптасқан кезең. Жаратылыстану өндіріс талаптарымен тығыз байланысып, өнеркәсіпке қызмет ететін алғашқы ғылыми-зерттеу зертханалары пайда болды. Әртүрлі салалардағы жаңалықтар металлургия, энергетика, машина жасау, аспап жасау, көлік және химия өнеркәсібі сияқты жетекші бағыттардың дамуын жеделдетті.

Қарапайым практикалық тәжірибе өндірістік үдерістерді теориялық тұрғыдан түсінумен және дәл инженерлік есеппен толықты. Электр табиғатын зерттеу нәтижелері электр энергиясын байланыс жүйелерінде, жұмыс машиналарының жетек құрылғыларында, көптеген технологиялық процестерде, сондай-ақ үйлер мен көшелерді жарықтандыруға арналған қыздыру шамдарын жасауда қолдануға мүмкіндік берді. Бұл электротехниканың теориялық негізін қалады.

Техникалық жаңалықтар мен олардың тарихи мәні

  • Паровоз, іштен жанғыш қозғалтқыш
  • Телефон, радио
  • Кино және басқа да көптеген өнертабыстар

Бұл жаңалықтар ғылым мен техникада төңкеріс жасап, әлемдік тарих үшін үлкен маңызға ие болды. Сонымен қатар олар Еуропа елдерінің әдебиеті мен өнерінің дамуына да айтарлықтай ықпал етті.

Капитализм дәуірі және еуропалық көркем мәдениет

Капитализмнің қалыптасу кезеңі — еуропалық көркем мәдениет үшін жаңа дәуір. Осы уақытта классицизм, романтизм, сыни реализм, кейінірек импрессионизм секілді ірі бағыттар орнықты.

Классицизм: рационализм және «үлгілік» идеал

Классицизм (лат. classicus — «үлгілі») XVIII ғасырдағы француз мәдениетінде қалыптасып, француз абсолютизмінің идеясын бейнеледі. Кейін ол буржуазиялық ағартушылықпен байланысып, қоғамдағы буржуазиялық-революциялық құлшыныстарды да көрсетті.

Рационализм идеяларына сүйенген бұл стиль биік, ерлік және өнегелі мұраттарды бейнелеуге, айқын әрі үйлесімді образдар жасауға ұмтылды. Дегенмен оған утопизм, идеализация, дерексіздік және академизм белгілері де тән болды.

Неміс классицизмінің өкілдері

И.В. Гете (1749–1832)

Неміс әдебиетінің негізін қалаушылардың бірі. Әдеби жолын «Дауыл және тықсыру» қозғалысына қатысудан, кейін сентиментальды романтизмнен бастады («Жас Вертердің азап шегуі»). Веймарлық классицизм кезеңінен өтті. «Фауст» трагедиясында өмір мәселелерін философиялық тұрғыдан пайымдады.

И.Ф. Шиллер (1759–1815)

Ақын әрі драматург. «Дон Карлос», «Мария Стюарт» трагедияларының және «Вильгельм Телль» драмасының авторы.

Романтизм: еркіндік, қиял және ұлттық өткенге бетбұрыс

Романтизм (франц. romantisme) — Еуропаның барлық елдерінде және Солтүстік Америкада тараған идеялық-көркем бағыт. Ол ғылымда, әдебиетте және өнердің көптеген саласында көрініс тапты. Германияда романтизм XVIII–XIX ғасырлар тоғысында қалыптасып, XIX ғасырдың бірінші ширегінде ерекше дамыды. Классицизм дәстүрлері күшті болған Францияда романтизмнің орнығуы, әсіресе театрда, ұзаққа созылды.

Романтизмді алға шығарған себептер

  • Буржуазиялық революция нәтижелеріне қанағаттанбау
  • Ұлттық езгі мен саяси реакцияға қарсылық
  • Ағартушылық ілімдеріне көңіл толмау

Романтизм утилитаризм мен біркелкілікке қарсы шексіз еркіндікке ұмтылуды, жетілу мен жаңаруға құштарлықты, жеке және азаматтық тәуелсіздік пафосын алға тартты. Романтиктер ұлттық өткен тарихқа, фольклорға және әртүрлі халықтардың мәдени дәстүріне ерекше қызығушылық танытты.

Неміс романтизмі

Романтизмнің нағыз отаны — Германия. Бұл бағыт Жан Поль (1763–1825) мен Генрих фон Клейст (1777–1811) сияқты жазушыларды тудырды. Романтизмнің биік шыңы Эрнст Теодор Амадей Гофманның (1776–1822) шығармашылығымен байланысты: оның туындыларына драматизм мен сарказм, лирика мен гротеск тән («Албасты эликсирі»). Ол тұрмыстық шындықты сыни қабылдады («Алтын құмыра», «Құйтақандай Цехес», «Бүргілер билеушісі»).

Гофман неміс музыкалық эстетикасы мен сынының негізін қалаушылардың бірі, алғашқы романтикалық опералардың бірі — «Ундина» авторы. Оның поэтикалық бейнелері Р. Шуманға («Крейслериана»), Ж. Оффенбахқа («Гофман ертегілері»), П.И. Чайковскийге («Щелкунчик») шабыт берді.

XIX ғасырдың бірінші жартысында романтика мен иронияны ұштастырған ұлы неміс ақыны Генрих Гейне (1797–1856) өмір сүрді.

Ағылшын романтизмі

Англияда Дж. Ноэль Гордон Байронның (1788–1824) лирикалық романтизмі айрықша ықпал етті. Оның «Чайльд Гарольдтың қажылығы» поэмасы Наполеон дәуірінен кейін көңілі қалған, романтикалық бүлікші қаһарман образын қалыптастырды. Байронның белсенді гуманизмі оны өз дәуірінің көрнекті ойшылдарының біріне айналдырды.

Дж. Китс (1795–1821)

«Эндимион» поэмасында пуритандық екіжүзділікке қарсылық байқалады. «От», «Психея» одаларында табиғат сұлулығы мен үйлесімі дәріптеледі. «Гиперион» — символикалық-аллегориялық поэмасы.

П. Б. Шелли (1792–1822)

«Маб ханшайымы» поэмасында қоғамның әдепсіздігі әшкереленеді. «Исламның көтерілісі» шығармасында жауыз патшаны құлатуды ақтайды. «Ченчи» трагедиясы мен «Бостандық алған Прометей» поэмасында бостандық пен зорлық мәселелерін философиялық тұрғыдан талдайды.

Бұл ақындар дүниеден өткеннен кейін ағылшын романтикалық қозғалысы бәсеңдей бастады.

Музыкадағы романтизм: жаңа эстетика, жаңа тіл

Романтизм музыкада да айрықша бай әрі дарынды құбылысқа айналды. Бұл бағыттың ірі өкілдерінің қатарында неміс композиторы әрі музыка сыншысы Р. Шуман (1810–1856), француз композиторы Г. Берлиоз (1803–1869), неміс опера реформаторы Р. Вагнер (1813–1883), венгр композиторы Ф. Лист (1811–1886), поляк композиторы Ф. Шопен (1810–1849) бар.

Негізгі есімдер мен таңдаулы туындылар

Р. Шуман

Фортепианолық циклдер: «Көбелектер», «Карнавал», «Фантастикалық пьесалар», «Крейслериана»; «Геновена» операсы, «Рай мен Пери» ораториясы.

Г. Берлиоз

«Фантастикалық симфония», «Траурлық-триумфальды симфония», «Трояндықтар» опера-дилогиясы, «Реквием».

Р. Вагнер

«Риенци», «Ұшатын голландиялық», «Тангейзер», «Лоэнгрин», «Тристан мен Изольда».

Ф. Лист және Ф. Шопен

Лист: «Фауст-симфония», бағдарламалық симфониялық поэмалар, рапсодиялар. Шопен: концерттер, сонаталар, балладалар, ноктюрндар, этюдтар.

Бұл композиторлар — Еуропаның ғана емес, әлем мәдениетінің де мақтанышы.

Реализм: шындықты объективті бейнелеу

Реализм XIX ғасырдың 30–40-жылдарында романтизммен қатар әдебиетте және бейнелеу өнерінде орныға бастады, ал ғасыр ортасына қарай Еуропа мәдениетіндегі басты бағытқа айналды. Реализм — көркем шығармашылыққа тән құралдар арқылы шындықты ақиқат әрі объективті көрсету.

Франция және Англия: сыни реализмнің өрлеуі

Франция

  • О. де Бальзак — «Адамгершілік комедиясы» (95 том)
  • В. Гюго — «Париж Құдай-ана соборы», «Тоқсан үшінші жыл», «Шеттетілгендер»
  • Г. Флобер — «Бовари ханымы», «Сезімдерді тәрбиелеу», «Саламбо»
  • П. Мериме — «Матео Фальконе», «Коломба», «Кармен»

Англия

  • Ч. Диккенс — «Домби мен ұлы», «Ауыр кезеңдер», «Үлкен үміттер»
  • У. Теккерей — «Мансапқұмарлық жәрмеңкесі», «Генри Эсмондтың тарихы»
  • Кейінгі кезең: Д. Голсуорси, Б. Шоу, Г. Уэллс

Скандинавия әдебиетінің танылуы

XIX ғасырдың соңына қарай Скандинавия елдерінің әдебиеті әлемге таныла бастады. Норвегияда Г. Ибсен (1828–1906), Б.М. Бьернсон (1832–1910), К. Гамсун (1859–1952) шығармашылықтарымен ерекшеленді. Ибсен «Қуыршақ үйі (Нора)», «Елес», «Халық жауы» драмаларында екіжүзді буржуазиялық моральды сынға алып, адам тұлғасының еркіндігін қорғады.

Орыс әдебиетіндегі сыни реализм

XIX ғасырдың екінші жартысында сыни реализм орыс әдебиетінде де жетекші бағытқа айналды. Оның іргесін А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, Н.В. Гоголь қалады. Крепостнойлықты, оның өмір мен санадағы қалдықтарын әшкерелеу, сондай-ақ жаңа буржуазиялық қоғамның кемшіліктерін көрсету прогрессивті әдебиеттің негізгі арқауына айналды.

Негізгі авторлар және тақырыптық кеңдік

  • Л.Н. Толстой

    «Соғыс пен бейбітшілік», «Анна Каренина», «Қайта тірілу»

  • Ф.М. Достоевский

    «Қылмыс пен жаза», «Есуас», «Ағайынды Карамазовтар»

  • И.С. Тургенев

    «Аңшының жазбалары», «Әкелері мен балалары», «Дворян ұясы»

  • М.Е. Салтыков-Щедрин

    «Бір қаланың тарихы», «Головлев мырзалар»

  • А.П. Чехов

    «Ионыч», «Ит жетектеген әйел», «Шағала», «Ваня ағай», «Үш апалы-сіңілі», «Шие бақшасы»

Чеховтың нәзік психологиялық шеберлігі, юмор мен лиризмді ұштастыруы орыс және әлем әдебиеті мен театрының дамуына зор әсер етті.

Опера, балет және кескіндеме: XIX ғасыр өнерінің кең өрісі

Ресейде ұлттық музыкалық мектеп дамыды: М.И. Глинка дәстүрін М.А. Балакирев құрған «Қуатты шоғыр» композиторлары жалғастырды (Ц.А. Кюи, М.П. Мусоргский, А.Н. Бородин, Н.Ф. Римский-Корсаков). Олар халық әндерін жинап, өңдеп, кейін симфониялық және опералық шығармаларында кең қолданды.

Итальян операсы: Верди және реализм шыңы

Опералық өнерде реализм биігіне ұлы итальян композиторы Дж. Верди (1813–1901) жетті. Оның тарихи-қаһармандық опералары («Сицилиялық кешкілік», «Бал-маскарад», «Тағдыр күші», «Симон Бокканегра») Италияның ұлт-азаттық қозғалысының идеяларымен ұштасады. 1850-жылдардағы «Риголетто», «Трубадур», «Травиата» операларында композитор музыка тілінің қарапайым мәнерлігі арқылы кейіпкерлердің ішкі әлемін терең ашты.

Ең белгілі туындылары — «Дон Карлос» және «Аида». Кейінгі кезеңде «Отелло» музыкалық драмасы мен «Фальстаф» күлдіргі операсында дәстүрлі ариялар мен дуэттерді азайтып, монологтар мен диалогтық сахналарды күшейту арқылы музыканың драмалық әрекетпен тұтасуына қол жеткізді.

Веризм және француз операсының жетістігі

Веризм (XIX ғасыр соңы)

Итальян операсында «өмірді шын көрсету» эстетикасына негізделген жаңа бағыт қалыптасты: Р. Леонкавалло, П. Масканьи, У. Джордано, Д. Пуччини. Кейіпкерлері көбіне қарапайым адамдар — шаруалар, кезбе актерлар, шеберлер, суретшілер. Драмалық речитативтер, қысқа ариозолар және симфониялық тәсілдер кең қолданылды.

Ж. Бизе

Франциядағы музыкалық театрдың биік жетістіктерінің бірі — Ж. Бизенің (1838–1875) шығармашылығы. «Кармен» операсы француз реалистік операсының шыңы ретінде әлем театрларының репертуарынан түспейді.

Орыс балеті

XIX ғасырда орыс балеті әлемдік даңққа ие болды. Петербург Үлкен театры сахнасында 1847 жылдан бастап биші, кейін атақты балетмейстер М.И. Петипа (1818–1910) еңбек етті. Ол Ресейде 60-тан астам балет қойды («Перғауынның қызы», «Кандавл патшасы», «Баядерка» және т.б.). Оның шығармашылығының шыңы П.И. Чайковский және А.К. Глазуновпен бірлескен жұмыстарымен байланысты.

Кескіндемеде реализм және жаңа ізденістер

Францияда XIX ғасыр ортасында реалистік кескіндеме өз позициясын нығайтты: шаруалар өмірін бейнелеген Ж.Ф. Милле және жанрлық кескіндеме шебері Г. Курбе осы бағыттың ірі өкілдері болды. Олардың ізденістері кейін импрессионистерге жол ашты.

Орыс кескіндемесінде реалистік бағытты «өнер таратушылар» көтерді. 1870 жылы құрылған Жылжымалы көркем көрмелер серіктестігінің идеялық жетекшілері — суретші И.Н. Крамской және сыншы В.В. Стасов. Олар академизмнен бас тартып, халық өмірі мен тарихын, туған табиғатты шынайы бейнелеуге, самодержавие тәртібін әшкерелеуге ұмтылды.

Натурализм және символизм: ғасыр тоғысындағы жаңа сезімталдық

Реализммен тығыз байланысты стильдердің бірі — натурализм. Бұл бағыт адам тағдырын әлеуметтік орта, тұрмыс, тұқымқуалаушылық және физиология толық айқындайды деген түсінікке сүйенді. XIX ғасырдың 80-жылдарында натурализм француз әдебиетінде ықпалды ағымға айналды. Оның ең ірі өкілі әрі теоретигі — Э. Золя (1840–1902). Ол «Ругон-Маккарлар» атты жиырма томдық роман-циклінде француз қоғамының кең панорамасын жасады.

Натурализмнің таралуы

Натурализм өкілдері қатарында ағайынды Эдмонд және Жюль Гонкур, неміс жазушылары А. Хольц пен Г. Гауптман, америкалық С. Крейн мен Ф. Норрис, бельгиялық К. Лемонье аталады. Бұл эстетика театрда (А. Антуан, О. Брам), кескіндемеде (Э. Мане, К. Менье, К. Кольвиц) де байқалды.

Дегенмен натурализм біртекті болған жоқ: реалистік әрі демократиялық белгілермен қатар үмітсіздік, аморализм және рухани күйзеліс сипатындағы декаденттік тенденциялар да бой көрсетті.

Символизм: жасырын мағынаға ұмтылыс

XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басында Еуропада символизм атты жаңа бағыт қалыптасты. Француз символизмінің ірі өкілдері — П. Верлен, С. Малларме, А. Рембо. Бұл ағым Германияда (С. Георге), Австрияда (Г. Гофмансталь, Р.М. Рильке), Бельгияда (М. Метерлинк, Ж. Роденбах), Польшада (С. Пшибышевский) дамыды.

Ресейде символизм өкілдері қатарында К. Бальмонт, Д. Мережковский, З. Гиппиус, Ф. Сологуб, А. Белый, В. Брюсов аталады.