Қазақстанда құқықтық мемлекет құру
Кіріспе
Мемлекет пайда болғанға дейін азаматтық қоғам болған. Алғашқы қауымдық құрылыста адамдардың өмірі азаматтық қоғамның ішкі нормалары арқылы реттеліп, тіршілік пен адамдар арасындағы қатынастарды осы ортадағы институттар жүзеге асырды.
Өндіргіш күштер дами бастаған сайын артық өнім жеке топтар мен отбасылардың қолында шоғырланды. Бұл жеке иемдену ұғымын күшейтіп, меншік құқығын қорғау және меншік қатынастарын реттеу қажеттілігін туғызды. Осы қажеттілік саяси күш ретінде мемлекеттің қалыптасуына жол ашты.
Мемлекеттің іргесі қаланып, оның құрылымдық шарттары нығая бастаған кезеңде бұрынғы азаматтық қоғам институттары біртіндеп ығыстырылды. Қоғамды басқару тетіктері мемлекеттің қолына көшіп, мемлекет күшейген сайын азаматтық қоғамның қызметі шектеліп, ықпал ету аясы тарылды. Абсолютизм мен тоталитарлық билік жағдайында азаматтық қоғамның тек әлсіз нышандары ғана сақталды.
Негізгі ой
Азаматтық қоғамның толыққанды дамуы мемлекеттік биліктің заңмен шектелуі және адам құқықтарының басымдығы орныққан жағдайда ғана мүмкін.
Америка мен Еуропа елдерінде либералдық демократияға көшу азаматтық қоғам институттарын қайта жандандырып, олардың қоғамдық өмірдегі рөлін күшейтті. Демократиялық даму жолын таңдаған посткеңестік мемлекеттер де азаматтық қоғамды қалыптастыруға және оның институттарын дамытуға бағыт алды. Бүгінде азаматтық қоғамды құру елді демократияландырудың басты шарты деген көзқарас кең тараған.
Көкейкесті сұрақтар
- Азаматтық қоғам сөз бостандығын, жиналыс еркіндігін және еркін пікір білдіру құқығын нақты қамтамасыз ете ала ма?
- Адамның өз ойын ашық жеткізуі, құқықтарын қорғауы, еңбек етуі және білім алуы үшін жеткілікті жағдай жасай ма?
- Әлеуметтік қорғалу мен адами қажеттіліктерді қанағаттандыруға кең мүмкіндік беретін тұрақты институт па, әлде уақытша қызығушылық қана ма?
Құқықтық мемлекетті қалыптастырудың маңызды алғышарттарының бірі ретінде азаматтық қоғамның орны ерекше. Азаматтық қоғам қоғамдық қатынастардың мемлекеттен белгілі бір деңгейде дербес болуын көздейді. Бұл мақсат тек биліктің құзыреті заңмен шектеліп, адам құқығы алдыңғы орынға шыққанда ғана іске аспайды; сонымен бірге мемлекет әрбір адамның мүддесіне қатысты басқарушылық шешімдер мен бағдарламаларды әділ әрі ашық түрде жүзеге асыруы тиіс.
Жұмыстың мақсаты
Соңғы жылдары құқықтық мемлекет идеясы құқықтық ойлаудың ең маңызды бағыттарының біріне айналды, өйткені ол жалпыадамзаттық құндылықтар санатына жатады. «Құқықтық мемлекет» термині ХІХ ғасырдың алғашқы жартысында неміс ғалымдарының еңбектерінде қолданысқа енді.
Құқықтық мемлекетті қалыптастыру мен дамыту — адам қоғамының көне заманнан бергі негізгі мақсаттарының бірі. ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың алғашқы жартысында құқықтық мемлекет теориясы ғылыми және саяси ойда айрықша орнығып, ықпалын күшейтті.
Теориялық анықтама
В. М. Гессеннің пайымдауынша, құқықтық мемлекет — өз қызметінде, үкіметтік және соттық функцияларды жүзеге асырғанда құқықпен шектелетін әрі соған байланысты болатын, құқықтан төмен тұратын, құқықтан тыс немесе құқықтан жоғары бола алмайтын мемлекет.
Қазіргі кезеңдегі теорияда даусыз мойындалған басты белгі — мемлекет пен адам арасындағы байланыста басымдықтың адамға берілуі. Мемлекеттің міндеті тек белгілі бір әлеуметтік топтардың мүддесін қорғаумен шектелмей, әрбір адамның мүддесіне қатысты басқарушылық шешімдер мен бағдарламаларды іске асыруға бағытталуы тиіс. Осы себепті құқықтық мемлекет құру мәселелерін кешенді түрде талқылау өзекті міндеттердің қатарына жатады.