Ерден күйі
Ықылас Ерденұлы және қара қобыздың қайта жаңғыруы
Ықылас Ерденұлы 1843 жылы дүниеге келген. Оның әкесі Дүкен де, атасы Алтын да қобызшылық өнерді ұстанған. Алайда Қорқыт бабадан кейінгі мың жылға жуық уақыт ішінде қазақтың қасиетті қара қобызы елдің қуанышы мен қайғысын, бары мен жоғын, мұң-шерін жырлаған рухани қазынасының үнін бәсеңдетіп, қайтадан көбіне бақсы-балгерлер қолындағы құрал ретінде қабылдана бастаған еді.
Ықылас сол тілі байланғандай, «мақау тартқан» қобыз үнін қайта сайратып, адамша сөйлетіп, табиғат тылсымымен тілдестірді. Ол қобызға өмірлік жан бітіріп, оның табиғи тілін қайта тапты.
Негізгі ой
Ықыластың жаңашылдығы — қобызды тек салттық қызметтің құралы емес, адам жанының күрделі күйін жеткізетін толыққанды көркем тіл деңгейіне көтеруі.
Қобыздың «табиғи тілін» іздеу
Қобыздың табиғи тілін табу Ықыласқа оңайға соқпаған. Көзі көргендердің айтуынша, ол әуелде қобыздан шығатын әртүрлі дыбыстарды байқап, өзінше ойнап көріп, көбінесе дыбысты табиғаттан алды: жан-жануарлар мен құстардың даусына салып, соларға еліктеп үн шығарып, көп әуреге түскен.
Тәжірибе тәсілі
- Қобыз үніне тән бояуларды жеке-жеке аңғарып, дыбысты «сынау».
- Табиғаттағы үндерді тыңдап, аспапта қайта жасау.
- Жануарлар мен құстар даусына еліктеу арқылы дыбыстың шегін кеңейту.
Нәтиже
Осы ізденіс қобыздың үнін «адамша сөйлетуге» жеткізді: дыбыс енді тек әуез емес, оқиға мен сезімнің тіліне айналды.
«Қасқыр» күйінің тууы
Бір күні Ықылас қобызға қасқырдың ұлыған дауысын салады. Ішекті бойлай отырып, қасқыр ұлысын айнытпай келтіреді: әуелі бір ішекте бір қасқырдың, кейін екі қасқырдың, әрі қарай көп қасқырдың ұлыған үнін кезек-кезек қабаттастырып, қобызын сарнатады.
Әсері
Қасқыр ұлысын естіген ауыл иттері мазасызданып, аулада айнала шауып, шабалана үреді. Күй сазын тыңдаған ауыл адамдары да таң-тамаша қалады.
Осылайша «Қасқыр» күйі дүниеге келген.
Ықыластың «Аққу», «Бозторғай», «Жез киік», «Қазан», «Шақыру», «Жалғыз аяқ», «Айрауық», «Асанқайғы», «Қаншайым», «Саржан төре», «Ерден» күйлерінің әрқайсысы — өз алдына өмірлік мазмұны бар, оқиғасы қызықты туындылар.
«Ерден» күйінің хикаясы
Ықыластың «Ерден» күйі де ұзын-сонар әңгімені арқау етеді. Қысқасы, Ерден дуанбасы болған: байлығы мол, беделі жүретін, кім-кімді де өз дегеніне көндіргісі келетін менмендігі зор, найзагерлігімен «Батыр Ерден» атанған, сонымен бірге қобыз тартатын өнері бар адам екен.
Ерденнің Айменде атты ұлы қайтыс болғанда, ел-жұрт көңіл айтуға келеді. Ерден қара жамылып, теріс қарап жатады. Ел ішіндегі игі жақсылар мен өткір тілді шешендер сабырға шақырып, ақыры оны орнынан тұрғызады. Бірақ Ерден қайғыдан айыға алмай, есеңгіреп отыра береді.
Қаралы сәттің белгісі
Ол ауық-ауық «Жалғызым, құлыным!» деп булыға күбірлеп, жанында сүйеулі тұрған қобызына әлсін-әлсін қолын созып сипап қояды. Көкірегін кернеген шерлі зарын сыртқа шығарғысы келгендей аһ ұрып отырады.
Біраздан соң Ерден жұрттың айтқан сабырлы сөздеріне де құлақ аспай, сыртқа шығып кетеді. Жиналған жұрт ішінде сол кезде жиырмаға толар-толмас Ықылас та болады. Неше күн бойы Ерденнің аһ ұрған қасіретті халіне іштей езіліп, қобызға ынтыға қарап отырса да, қаралы сәтте оған қол созуға батылы бармайды.
Ерден сыртқа шыққанын пайдаланып, Ықылас қобызды қолына алып, құшырлана тартып жібереді. Тартқан сарыны — Ерденнің күндер бойы «беу, жалғызым, құлыным!» деп ішін жегідей жеген күрсінісіндей зарлы үн еді. Бір қайырып, қобызды өз орнына қайта сүйеп қояды.
Ерденнің сөзі
— Ойпырмай, біреудің қобыз тартқаны ма, әлде менің кеудемді өртеген қасірет зарым қобыз үні болып құлағыма шалынды ма?! Бір сұңғыла сарын сұңқылдай азынап, естен тандырды ғой!
Сонда отырғандардың ішінен бір қария:
— Ау, Ерден, сабыр, сабыр! Мына бір бала білместік жасап, қобызыңа қол тигізіп қойды, — деп Ықыласты нұсқайды.
Ерден мойнынан ауыр жүк түскендей жеңілдеп, ентігін басып, сабырлы қалыппен орнына отырып:
— Уа, жақсылар мен жайсаңдар! Неше күндей менің қайғылы халіме қарап отырғанша, араларыңда мені сол қайғыдан арашалап алып қалар адамның барын неге айтпадыңдар?! Менің қасірет шерімді күй сейілтетін болар. Кәне, тартшы, бала, жаңағы сарыныңды!
Ықылас қобызды алып, азалы сазды сызылта жөнеледі. Қобыздың бебеулей шыққан қоңыр үні «бе-еу, жалғызым, құлыным… жалғызым… қайтейін-ай, қарғам-ай!» деп жылағандай күңірене аңырап, көкіректі қарс айыра азалы зар төгеді. Бұл дүние — опасыз жалған екендігін еске салып, тыңдаған жанды терең ой тұңғиығына батырады.
Түйін сөз
Ерден: — Пай-пай, мұндай да жорға болады екен-ау! Десе десін-ау, десе десін-ау! — депті.
Күйдің көркемдік қуаты және бағасы
«Ерден» күйінде Ықылас қарапайым қобыз аспабының мүмкіндігін кеңінен пайдаланып, шынайы классикалық туынды жасайды. Күйдің кейбір буындарынан жоқтау айтқан адамның даусына ұқсас, зар төккен сарынын анық естуге болады.
Ахмет Жұбанов пікірі
Академик Ахмет Жұбанов «Ерден» күйін қобыз күйлерінің ең тамаша үлгілерінің бірі, күрделі лирикалық шығармаларға дайын тақырып деп бағалаған.
Ықылас мектебінің жалғасы
Ықыластың озық күйшілік өнері оның көзін көріп, тәлім-тәрбие алған шәкірттері Ашай, Әйкен, Сүгір сияқты қобызшы-домбырашылар арқылы жалғасын тапты. Олардың үлгісін алған Жаппас Қаламбаев, Дәулет Мықтыбаевтар бұл дәстүрді одан әрі дамытып, өз шәкірттері арқылы күні бүгінге дейін кеңінен қанат жайғызды.
Мұраның мәні
Осы сабақтастық арқылы қобыздың үн әлемі ұрпақтан ұрпаққа өтіп, ұлттық музыкалық ойлау мен орындаушылық мәдениеттің тірі арнасына айналды.