Шақ (ағылшын тілінде tense, француз тілінде temps, неміс тілінде tempus, испан тілінде tiempo) - іс - әрекеттің сөйлеу сәтіне қатысты анықталатын етістіктің грамматикалық категориясы
Шақ категориясы: ұғымы және терминологиялық өрісі
Шақ (ағылшын тілінде tense, француз тілінде temps, неміс тілінде tempus, испан тілінде tiempo) — іс-әрекеттің сөйлеу сәтіне қатысын білдіретін етістіктің грамматикалық категориясы.
Тіл біліміндегі атаулар
- Орыс тілінің құрылымдық грамматикасында бұл категория «категория времени» деп аталады.
- Функционалдық грамматикада оған сәйкес кеңірек ұғым ретінде «темпоральдылық» термині қолданылады.
Ы. Маманов көзқарасы: функционалдық қырын аңғарту
Ы. Маманов еңбектерінде шақ ұғымы темпоралдылық атауымен беріліп, функционалды грамматика тұрғысынан арнайы жеке нысан ретінде жүйелі зерттелмегенімен, шақ формаларының функционалдық қыры назардан тыс қалмаған.
Қазақ тіл білімінде дәстүрлі грамматика мәселелерін функционалдық кеңістікте пайымдай алған санаулы ғалымдардың бірі — Ы. Маманов. Мұны қазақ және түркі тілдеріндегі шақ категориясын арнайы қарастырған зерттеушілер еңбектеріне жасалатын шолулар арқылы да байқауға болады.
Нақты мезгілді білдіру туралы тұжырым
Ғалымның пайымдауынша, қимылдың не оқиғаның дәл өту мезгілін сөйлемде нақты көрсету тек мезгіл үстеулері мен жылды білдіретін сан есімдер сияқты уақытты айқындайтын көрсеткіштер арқылы жүзеге асады.
Бұл пікір функционалдық грамматиканың зерттеу нысанына сай келетін тұжырым ретінде құнды.
Болжалды келер шақ туралы пікір
Ы. Маманов болжалды келер шақты сөйлеушінің белгілі бір іске көзқарасын, субъективті бағасын білдіретін мәнімен байланыстырып, оны ашық рай құрамына жатқызбайды.
Қазіргі зерттеулер және шешімін күткен мәселелер
Қазіргі қазақ тіл білімінде етістіктің шақ категориясы едәуір дәрежеде зерттелгенімен, әлі де түйіні тарқамаған мәселелер бар. Бұл, әсіресе, оқулықтар мен лингвистикалық монографияларда шақ категориясының әртүрлі топтарға бөлініп, түрліше аталуынан айқын көрінеді.
Ж. Түймебаев көтерген түйткілдер
Ж. Түймебаев өткен шақ формасы, оның жіктелуі, транспозициясы (шақ формаларының ауысып қолданылуы) және классификациялау принциптері туралы мақалаларында оқулықтар мен зерттеу еңбектерінде берілетін анықтамалардың тіл ғылымының қазіргі деңгейіне толық сәйкес келе бермейтінін атап өтеді. Сондай-ақ, өткен шақтың грамматикалық табиғаты жеткілікті дәрежеде ашылмағанын және басқа да шешімін таппаған мәселелер бар екенін көрсетеді [15].
Бұл пайымдар шақ категориясының әлі де терең зерттеуді қажет ететінін аңғартады.