Лауазымды кызметкерлерді сайлау
Демократиялық сайлаудың мәні және дауыс беру үрдісі
Демократияны зерттеуші Р. Даль демократиялық мемлекет пен демократиялық басқарудың негізі ретінде бірқатар саяси институттарды көрсетеді. Олардың өзегі — азаматтардың билікке ықпалын қамтамасыз ететін тұрақты, әділ және ашық сайлау тетіктері.
Р. Даль көрсеткен негізгі демократиялық институттар
- Лауазымды тұлғаларды сайлау.
- Еркін, әділ және жиі өткізілетін сайлаулар.
- Өз ойын еркін білдіру құқығы.
- Балама ақпарат көздерінің қолжетімділігі.
- Бірлестіктер автономиясы.
- Жалпы азаматтық құқықтардың сақталуы.
Неге «сайлау» бірінші орынға шығады?
Азаматтардың лауазымды тұлғаларды сайлауы — биліктің қабылдайтын шешімдеріне қоғам тарапынан конституциялық бақылау орнатудың маңызды жолы. Сайлаулардың жиі өткізілуі, әрі оның еркіндік пен әділдік қағидаттарына сай болуы азаматтарға нақты таңдау жасауға мүмкіндік береді.
Негізгі ой: дауыс беру арқылы сайлаушы қандай саяси бағытты, қандай басқару үлгісін қолдайтынын білдіреді. Бұл — сайлаушы мінез-құлқынан, яғни белгілі бір үміткерге сенім артуы мен қолдауды таңдаған әрекетінен көрінеді.
Сайлаушылар мінез-құлқын зерттеудің негізгі бағыттары
Саяси ғылымда сайлаушылардың мінез-құлқын зерттеудің бірнеше қалыптасқан бағыты бар. Олар дауыс беру шешімінің қандай факторларға тәуелді екенін әр қырынан түсіндіреді.
Социологиялық
Таңдауды әлеуметтік жіктелу, топтық тиесілік, мәртебе және орта түсіндіреді.
Әлеуметтік-психологиялық
Идентификация, құндылықтар, саяси сенім және эмоциялық қабылдау рөлін көрсетеді.
Тиімді таңдау
Сайлаушы шешімін «пайда–шығын» логикасымен, рационалды есеппен түсіндіреді.
Географиялық
Аймақтық ерекшелік, жергілікті контекст және кеңістіктік айырмашылықтарды талдайды.
Социологиялық модель және Қазақстан контексі
Социологиялық модельдің қалыптасуы XX ғасыр басындағы А. Зигфрид, П. Лазарсфельд және Б. Берельсон еңбектерімен байланысты. Бұл бағыт сайлаушының таңдауын, ең алдымен, оның белгілі бір әлеуметтік топтың өкілі болуымен түсіндіреді.
Модельдің негізгі логикасы
Социологиялық бағыт өкілдері дауыс берудегі топтық айырмашылықтарды қоғамдағы топтың алатын орны және оның саяси партиялармен байланысы арқылы түсіндіреді. Дамыған демократияларда уақыт өте келе әлеуметтік-топтық белгілердің ықпалы әлсіреп келеді. Дегенмен демократиялық институттары әлі толық тұрақтанбаған, саяси қатысу тәжірибесі салыстырмалы түрде аз елдерде бұл тәсіл өзектілігін сақтайды.
Түсіндіретін негіз
Әлеуметтік мәртебе мен топтық тиесілік.
Мәртебе өлшемдері
Білім, кәсіп, табыс деңгейі.
Практикалық қолдану
Сайлау нәтижесін болжауда кең қолданылады.
Зерттеу нәтижелері: сайлауға қатысуға ықпал ететін факторлар
Жүргізілген социологиялық талдау сайлаушылардың дауыс беру белсенділігіне бірнеше фактордың ықпал ететінін көрсетеді: жас, білім деңгейі, жыныс, кәсіп және аймақ. Сауалнамаға қатысушылардың басым бөлігі дауыс беруді саяси қатысудың маңызды түрі деп бағалағанымен, нақты сайлауға қатысу деңгейінде айырмашылықтар байқалады.
2004 жылғы Мәжіліс сайлауы: қатысу көрсеткіші (сауалнама бойынша)
- Жалпы қатысу
- 65%
- Ең жоғары белсенді топтар
- Орта жас және егде жастағы азаматтар
18–30 жас
21%
30–45 жас
78%
46–60 жас
85%
60 жастан жоғары
95%
Қорытынды: жас ұлғайған сайын сайлауға қатысу деңгейі артады, ең жоғары белсенділік орта жас пен егде топтарда байқалады.
Білім деңгейі
Саяси қатысу сипатына білім деңгейі әсер етеді: жоғары білімді азаматтардың сайлаудағы белсенділігі, орта және арнаулы орта білімі бар топтармен салыстырғанда жоғарырақ болады.
Түйін: білім деңгейі артқан сайын саяси ақпаратты түсіну, бағалау және азаматтық қатысуға дайындық күшейеді.
Жыныс факторы және әйелдердің саяси белсенділігі
Зерттеу нәтижелері әйелдердің сайлауға қатысу үлесі ер адамдармен салыстырғанда төменірек екенін көрсетеді. Мұның себептері қатарында қоғамда әлі де сақталып отырған дәстүрлі көзқарастар бар: әйелдің саясаттағы белсенді рөлі жиі «екінші орын» ретінде қабылданады, ал саяси ұстанымын ашық білдіруі кей жағдайда жағымсыз бағалануы мүмкін.
Тарихи дерек: өкілді органдардағы әйелдер саны
- 1990
- 26
- 1994
- 22
- 1995
- 13
- 1999
- 8
- 2004
- 9
Бұл деректер әйелдердің саяси өкілдігінің ұзақ уақыт бойы төмен деңгейде қалғанын аңғартады.
Мысал ретінде, әйел жетекшілік еткен партиялардың бірі — «Руханият» партиясы — 2004 жылғы Мәжіліс сайлауында 0,44% ғана дауыс жинаған. Қоғамдық пікірде «жетекші рөл ер адамдарға тән» деген ұстанымның әсері байқалады. Дегенмен «Ұлықта анадан туған» деген мақалдың өзі-ақ әйелдің қоғамдағы әлеуетін мойындаудың мәдени негізі бар екенін еске салады.
Қазақстан тұрғындарының 51,9%-ын әйелдер құрағанымен, мемлекеттік билік органдарындағы жоғары лауазымды позицияларда олардың үлесі әлі де мардымсыз. Әртүрлі деңгейдегі мемлекеттік қызметте әйелдер саны көп болғанымен, көп жағдайда олар екінші деңгейдегі қызметтерде шоғырланған.
Кәсіп және әлеуметтік орта
Сайлаушылардың мінез-құлқына ықпал ететін келесі маңызды фактор — кәсібі және еңбек ететін саласы. Зерттеу нәтижелері бойынша белсендірек топтар қатарына зейнеткерлер, мемлекеттік қызметкерлер және бюджет саласы қызметкерлері (дәрігерлер мен оқытушылар) жатады.
Жалпы қорытынды
Социологиялық зерттеулерге сүйенгенде, Қазақстандағы сайлаушылардың саяси белсенділігі біркелкі емес және ол бірнеше тұрақты факторлармен сипатталады.
Белсенділік көбірек байқалатын топтар
- Жас бойынша: жастарға қарағанда орта жастағы және зейнет жасындағы азаматтар.
- Жыныс бойынша: әйелдерге қарағанда ер адамдар.
- Білім бойынша: жоғары білімді азаматтар.
- Кәсіп бойынша: мемлекеттік қызметкерлер және бюджет саласы өкілдері.
Аймақ және этникалық ерекшелік туралы байқаулар
Тұрғылықты аймақ бойынша белсенділік Солтүстік және Шығыс өңірлерінде салыстырмалы түрде жоғарырақ байқалады. Ұлты бойынша жүргізілген байқауларда Қазақстан халықтары арасында орыстардың сайлау белсенділігі көбірек көрінеді.
Маңызды: бұл айырмашылықтар сайлау институттарының сапасы, ақпаратқа қолжетімділік, әлеуметтік құрылым және саяси қатысу мәдениетімен өзара байланыста қарастырылуы тиіс.