Маржиналды шығындар есебі
Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялаудың ерекшеліктері
Шығынды есептеу мен калькуляциялау тәсілін кәсіпорын өз бетінше таңдайды. Бұл таңдау саланың ерекшелігіне, қолданылатын технологияға, өнім ассортиментіне және басқа да факторларға байланысты.
Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әртүрлі тәсілдермен жүзеге асады. Калькуляция тәсілі — калькуляциялық бірліктің өзіндік құнын есептеп шығару үшін қолданылатын әдістер жүйесі.
- Өндіріс түрі және күрделілігі
- Бітпеген өндірістің болуы/болмауы
- Өндірістік циклдің ұзақтығы
- Шығарылатын өнім номенклатурасы
- Процестік
- Бөлістік
- Тапсырыстық
- Толық өзіндік құнды калькуляциялау
- Толық емес (шектеулі) өзіндік құнды калькуляциялау
- Нақты өзіндік құн есебі
- Нормаға сай шығындар есебі
Толық өзіндік құнды калькуляциялау
Толық өзіндік құнды калькуляциялау дәстүрлі түрде кең қолданылады. Бұл тәсілде шығындар тұрақты, өзгермелі, тікелей немесе жанама болып бөлінуіне қарамастан, өнімді өндіру және сату процесіне қатысты кәсіпорынның барлық шығындары өзіндік құн құрамына енгізіледі.
Жанама шығындарды бөлу логикасы
- 1 Өнімге тікелей жатқызылмайтын шығындар алдымен жауапкершілік орталықтарына бөлінеді.
- 2 Содан кейін таңдалған бөлу базасы арқылы шығындар өнімнің өзіндік құнына үлестіріледі.
Басқарушылық нәтиже
Толық өзіндік құнға сүйене отырып, кәсіпорын басшысы өнімнің табыстылығы мен шығындылығы, сондай-ақ болашақта өндірісті жалғастырудың мақсатқа сәйкестілігі туралы тұжырымдар жасайды.
Артықшылықтары
- ҚР-да қолданылатын қаржылық есеп пен салық салу талаптарына сәйкестігі.
- Аяқталмаған өндіріс пен дайын өнім құнын салыстырмалы түрде дәл бағалауға мүмкіндік береді.
Кемшіліктері
- Өнімнің өзіндік құнына өндірісқа тікелей қатысы жоқ шығындар да енгізілуі мүмкін.
- Жалпы бөлу базаларын қолдану калькуляция объектілерінің даралығын әлсіретеді.
- Сұраныс төмендеген кезде тұрақты шығындардың бір бөлігі қойма қорында капиталдануы ықтимал.
- Жоспарлы калькуляцияда жоспарлы пайда алдын ала қарастырылып, бұл кейде зиян тәуекелін “жасыруға” әкеледі.
Өзгермелі шығындар бойынша калькуляциялау және директ-костинг
Шығындарды өнімнің өзіндік құнына толық енгізуге негізделген жүйе шығындарды тиімді басқару үшін әрдайым жеткілікті ақпарат бермейді. Сондықтан халықаралық тәжірибеде директ-костинг (шектеулі өзіндік құн есебі) жиірек қолданылады.
Негізгі принцип
Өзгермелі және тұрақты шығындарды бөлек есептеу, ал тұрақты шығындарды есепті кезеңнің шығыны (зияны) ретінде тану.
Әртүрлі атаулар
- Германия, Австрия: шекті шығындар есебі (жабу сомасы)
- Ұлыбритания: маржиналды шығындар есебі
- Франция: маржиналды есеп
Айрықша ерекшеліктері
- Өндірістік шығындар өзгермелі және тұрақты болып бөлінеді.
- Өнімнің өзіндік құны шектеулі (өзгермелі) шығындар бойынша есептеледі.
- Кірістер туралы есеп көп сатылы форматта жасалады.
Нақты және нормативтік тәсілдер
Нормативтік тәсілдің мәні
Нормативтік тәсілді қолдану туралы шешім нормалар мен шығындар сметасын дайындау, оларды тұрақты түрде жаңарту мүмкіндігін бағалауға негізделуі тиіс. Ұйымда нормаларды қалыптастырып, ауытқуларды талдайтын және үнемі түзетулер енгізетін жауапты бөлімше болмаса, нормативтік есеп айтарлықтай нәтиже бермеуі мүмкін.
Екі тәсілдің түпкі мақсаты
Екі тәсіл де нәтижесінде өнімнің нақты өзіндік құнын анықтауға бағытталады: біріншісі шығындарды тікелей тіркеу арқылы, екіншісі нормадан ауытқу арқылы көрсетеді.
Нақты шығындарды есептеу (дәстүрлі жүйе)
Нақты шығындарды есептеу — қолданыстағы нормалар туралы ақпаратты есепте жеке көрсетпей, нақты болған шығындарды жүйелі түрде жинақтау тәсілі. Бұл жүйе отандық кәсіпорындарда кең таралған және келесі қағидаларға сүйенеді:
- Өндіріске шыққан бастапқы шығындарды бухгалтерлік шоттар жүйесінде толық көрсету.
- Шығындарды өндіріс процесінде пайда болған сәтінде тіркеу.
- Шығындарды түрлері, сипаты, пайда болған жері және есеп объектілері бойынша жинақтау.
- Шығындарды калькуляциялау объектілеріне дұрыс қатысты ету.
- Нақты көрсеткіштерді жоспарлы көрсеткіштермен салыстыру.
Стандарт-кост жүйесі
Стандарт-кост жүйесі ХХ ғасырдың 20-жылдарының басында АҚШ-та қалыптасты. Оның мақсаты — өнім бірлігінің өзіндік құнын есептеу, баға белгілеу, шығындарды жедел басқару және бақылау үшін материалдар мен еңбек бойынша нормативтік шығындарды әзірлеп, қолдану.
Бұл жүйе отандық нормативтік есептің дамуына ықпал етті. Экономистер Д.Ч. Гаррисонның 1933 жылы аударылып шыққан еңбегі арқылы стандарт-кост идеясымен танысты, ал оны тәжірибеге енгізу тәсілдерін зерттеуге басқару бағыты бойынша ғылыми орта да үлес қосты.
Негізгі идеясы
Жүйе “не болды?” деген сұрақтан гөрі “не болуы тиіс?” деген қағидаға сүйенеді: нақты жағдайдан бұрын міндетті деңгей (стандарт) алынады және ең бастысы — ауытқулар анық әрі жедел көрсетіледі.
Пайда мен шығындардағы ауытқуларды бақылау және талдау.
Нормалардың орындалмауы — әрдайым тиімсіздік белгісі емес: кейде норма тым қатаң немесе қате белгіленгенін білдіреді.
Тапсырыстық әдіс: шығындарды есепке алу және калькуляциялау
Тапсырыстық әдіс аз сериялы және жеке-дара өндіріс кәсіпорындарында, сондай-ақ жөндеу және эксперименттік жұмыстарда қолданылады. Бұл тәсілде барлық тікелей шығындар әрбір тапсырыс бойынша белгіленген баптар номенклатурасы аясында есепке алынады.
Тапсырыстың қозғалысы
- 1 Тапсырыс өндірістік бөлімшеде арнайы бланкіде ашылады.
- 2 Құжат орындаушы цехқа және бухгалтерияға беріледі.
- 3 Әр тапсырысқа код беріліп, материалдар, жалақы және өзге шығындар карточкада жинақталады.
Әдістің негізгі ерекшеліктері
- Шығындар туралы мәліметтер шоғырландырылып, жеке жұмыс түрлері мен дайын өнім партияларына жатқызылады.
- Шығындар уақыт кезеңі бойынша емес, аяқталған партия бойынша жинақталады.
- Негізгі бақылау шоты ретінде “Аяқталмаған өндіріс” шоты қолданылады.
Калькуляциялау тәртібі
Тапсырыстың өзіндік құнын есептеуде көбіне шалафабрикатсыз әдіс қолданылады.
Дайындау цехтарында (құю, ұсталық-пресс және т.б.) шалафабрикат қолданылуы мүмкін, мұндайда аталған цехтар бойынша жеке калькуляция жасалады.
Тапсырысты жабу
Тапсырыс толық орындалып, техникалық қабылдау рәсімінен өткен соң өндірістік бөлім бухгалтерияға тапсырыстың аяқталғаны туралы хабарлама береді. Осыдан кейін тапсырыс бойынша шығындарды жинақтау тоқтатылады. Кей кәсіпорындарда тапсырыс дайын өнім ретінде қоймаға өткізілген накладной арқылы жабылады (мысалы, электротехникалық салада).