Құрылған кеңестердің құрамында алғашында Түркістанның жергілікті мұсылман

ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың алғашқы ширегін біртұтас кезең ретінде қарастырудың негізі бар. Бұл уақыт аралығы ұлттық элитаның отаршылдыққа қарсы азаттық күресінің ерекшеліктерімен тығыз байланысты: ұлт-азаттық күрестің саяси тәсілдері пайда болып, қалыптасып, қоғамдық идеялардың практикасына айналды.

Жаңа замандағы қазақ тарихындағы ұлт-азаттық қозғалыстардан туындаған саяси-құқықтық үдерістерді ХІХ ғасырдың соңынан бастап Алашорда қозғалысы таратылған 1919–1924 жылдарға дейінгі аралықта бірнеше кезеңге бөліп қарастыру ұсынылады. Кезеңдердің базалық негізі ұқсас болғандықтан, оларды салыстырмалы тәсілмен және егжей-тегжейлі талдауға болады. Осы тұрғыдан ұлттық саяси элитаның даму эволюциясын, қалыптасу ерекшеліктерін және саяси іс-әрекетін жан-жақты қарастыру мүмкіндігі туады.

Патшалық билік жаңа қалыптаса бастаған ұлттық элитамен «екі жақты ойынға» түсті. Бір жағынан ұлт зиялыларының өкілдері Мемлекеттік Думаға депутат болып сайланды (Ә. Бөкейханов, А. Бірімжанов, А. Қалменов, Б. Қаратаев, Т. Нұрекенов және т.б.). Екінші жағынан белсенді саяси қызметке араласқан қайраткерлер (Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ж. Ақпаев және т.б.) саяси қуғын нысанына айналды.

Патшалық билік пен ұлттық зиялылар арасындағы текетірес қазақ қоғамында ресми билікке қарсы саяси оппозицияның қалыптасуымен аяқталды. Сонымен қатар бұл үдеріс ұлттық мемлекеттік дербестік және тәуелсіздік идеясын жаңа сапада қайта көтерді.

Түркістан АКСР-і (1918–1924) Кеңестерінің Орталық Атқару Комитеті (Түрікатком) жанында құрылған Қазақ бөлімі отандық тарихнамада әлі күнге дейін толық зерттеліп, ғылыми тұрғыдан таразыланған жоқ. ХХ ғасырдың 20-жылдарының басында Түркістан қазақтарының саяси, әлеуметтік, қоғамдық және мәдени өмірінде елеулі ықпалға ие болған бұл құрылымның көпқырлы қызметін ашып көрсету үшін іргелі зерттеу қажет.

Қазақ бөлімінің құрылуы 1917–1920 жылдары Түркістанда жүрген күрделі саяси үдерістердің тікелей нәтижесі еді. 1917 жылғы қарашада Ташкенттегі большевиктердің қарулы төңкерісі Түркістан өлкесінде Кеңестер билігінің орнауына алып келді. Бұл кеңестер өлке халқының аз бөлігін құраған орыс-еуропалық келімсектердің жұмысшы—мұжық—солдат топтарының мүддесін қорғаған саяси-әскери орган сипатында болды.

Кеңестік билікке балама ретінде Түркістан мұсылман-түркі халықтарының зиялылары 1917 жылдың соңында Қоқан қаласында жергілікті халық еркіне сүйеніп, Түркістан автономиясын (Түркістан Мұхтарияты) құрды. Алайда бұл құрылым 1918 жылғы ақпанда Ташкент большевиктерінің агрессиясы нәтижесінде қантөгіспен күйретілді.

Түркістанда монополиялық билікке ие болған большевиктер ұзақ уақыт бойы өлкенің саяси мәртебесін нақтылауда шешімді қадам жасай алмады. Тек 1918 жылдың сәуір айының соңында ғана бұрынғы Түркістан генерал-губернаторлығы аумағында Ресей Федерациясы құрамындағы Түркістан Республикасы жарияланды. Дегенмен ресми құжаттарда көбіне қысқаша «Түркістан Республикасы» атауы қолданылды.

Жаңа республикада ұзақ уақыт отарлық сипаттағы ұстанымдар сақталып, жергілікті халықтарды кемсіте атау тәжірибесі жалғасты. Тек 1919 жылдың көктемінен бастап Т. Рысқұловтың жетекшілігімен құрылған Мұсылман бюросының ұлт мәселесі бойынша жүргізген табанды күресінің нәтижесінде кемсітуге тыйым салынып, ресми қолданыста «жергілікті халықтар», «түркі халықтары», «мұсылмандар» деген атаулар орныға бастады. Осы кезеңнен бастап республика коммунистері де «мұсылман коммунистері» және «еуропалық коммунистер» болып ірі екі топқа жіктелді.

Т. Рысқұлов төңірегіне топтасқан мұсылман коммунистері Түркістандағы орыс коммунистерімен және Мәскеуден жіберілген Түріккомиссиямен ымырасыз күресе отырып, Түркістан Республикасын түркі тілдес халықтардың ұлттық мемлекетіне айналдыруды көздеді. Олардың мақсаты — Ресей Федерациясы құрамында болған күннің өзінде саяси, экономикалық, дипломатиялық, әскери және мәдени мәселелерде нақты дербестікке қол жеткізу еді.

Бұл үшін ең алдымен Түркістандағы түркі халықтарының ішкі бірлігін қамтамасыз етіп, қазақ, өзбек, қырғыз, түрікмен, қарақалпақ және түркілермен тарихи байланысы бар тәжіктерді ортақ саяси идея төңірегіне топтастыру қажет деп есептелді. Осы ұстаным 1920 жылғы қаңтарда Ташкентте өткен Мұсылман бюросының III конференциясында қабылданған Түркістан Республикасының автономиялылығы туралы тезистерде көрініс тапты: түркі халықтарының ұсақ республикаларға бөліну үрдісін тежеу және біртұтастық мақсаты үшін оларды Түрік Кеңес Республикасы төңірегіне топтастыру қажеттігі атап көрсетілді.

«Біртұтас Түркістан» идеясы көтерілген кезде Т. Рысқұлов Түркістандағы түркі тілдес халықтардың ұлттық ерекшеліктерін жоққа шығаруды мақсат еткен жоқ. Негізгі ой — отарлық саясатқа қарсы бірлесе әрекет ету, бостандық пен егемендік жолында күш біріктіру, бөлшектеніп әлсіреп қалмау еді.

Тегі мен қаны қазақ болғандықтан, Т. Рысқұлов шешуші мәселелерде қазақ мүддесін жоғары қоятын. Ол қазақ жерлерін бір республика аясына біріктіруді, автономиялық мәртебеде болса да қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіруді маңызды деп білді. 1919 жылы қарашада Орынборға жолдаған хатында барлық қазақ жерін бір республикаға біріктіру және астананы Ташкентке көшіру туралы ұсынысын жеткізгені де белгілі.

1920 жылы Түрікатком төрағасы болып сайланған соң, Т. Рысқұлов өзі басқаратын орган жанынан қазақ істерімен арнайы шұғылданатын бөлім құруға күш салды. Алайда 1920 жылғы шілдеде Мәскеудегі саяси тартыстардың нәтижесіз аяқталуы және Рысқұлов бастаған топтың қызметтен кетуі салдарынан Түркістан қазақтарының арнайы бөлімін құру, жалпытүркістандық қазақ съезін ұйымдастыру сияқты бастамалар аяқсыз қалды.