Психикалық әрекеттің дамуы нерв жүйесінің дамумен шарттас
Психиканың өзіндік сипаты, ең алдымен, жүйке жүйесінің қызметімен байланысты. Екіншіден, психикалық бейнелеу адам санасында із қалдырып, адамның ішкі әлемінің мазмұнына айналады. Психика — адам миында қалыптасатын әсер мен таңба ғана емес, сонымен бірге сыртқы ортаға бейімделуге және оны мақсатқа сай өзгертуге көмектесетін белсенді жүйе.
Психика және психикалық бейнелеудің ерекшелігі
Адам күнделікті іс-әрекетінде белгілі мақсаттарды жүзеге асыру үшін сыртқы ортаның жағдайына икемделеді әрі табиғатқа ықпал етіп, оны өз мүддесіне сай қайта құрады. Осындай белсенді әрекет пен еңбек адамның психикасының дамуына қолайлы жағдай жасайды.
Адам өзі өмір сүретін ортамен тығыз байланыста дамиды: ол сыртқы әсерге тек бейімделіп қана қоймай, оны саналы түрде өзгертеді. Сырттан алынған алуан түрлі ақпаратты қалыптасқан тәжірибемен салыстырып, ненің пайдалы, ненің зиянды екенін саралайды, қорытынды шығарады.
Дәл бейнелеу нені білдіреді?
Болмыс пен шындықтың қаншалықты дұрыс бейнеленуі адамның қоғамдық-тарихи тәжірибесіне, біліміне және өмірлік жолына тәуелді. Адам өз тәжірибесіне сүйене отырып, ұғымдар мен ғылыми мағлұматтардың шынайылығын тексеруге, дәлелдеуге талпынады.
Материя, қозғалыс және психиканың пайда болуы
Табиғат пен қоғамдағы барлық құбылыстар сияқты психика да үздіксіз даму үстінде болады. Ғылыми көзқарас бойынша, психиканың пайда болуы материяның ұзақ дәуірлер бойғы эволюциялық дамуымен бірлікте қарастырылады.
Қозғалыс — материяның өмір сүру тәсілі, негізгі қасиеті. Қозғалыссыз материя болмайды: бүкіл әлем мәңгілік өзгеріс пен дамуда. Жанды материя белгілі бір даму сатысына жеткенде психика пайда болып, бейнелеудің жаңа түрі қалыптасады.
Тітіркену
Биологиялық мәні бар сыртқы әсерге жауап беру қабілеті. Қарапайым біржасушалыларда да байқалады.
Сезгіштік
Сыртқы әсерге тітіркеніп, тіршілік етуге бейімделудің күрделірек түрі; сигналдық қызмет атқарады.
Сана
Психиканың ең айрықша сапасы: бейнелеумен қатар мақсат қою, жоспарлау, өзгерту, жауапкершілік.
Жануар психикасы және адам санасының айырмасы
Эволюциялық даму нәтижесінде тірі организмдер сыртқы жағдайларға жауап берудің әртүрлі формаларын қалыптастырады. Жануарлар психикасында инстинкт және дағды орнығады, психика дамыған сайын интеллектік мінез-құлық пайда болады.
Интеллектік мінез-құлық жануардың ортаға тек бейімделуі емес: ол ортаның әсерін қабылдап, жағдайға қарай әрекет ету. Алайда адам саналы әрекеті арқылы ортаға бейімделумен шектелмей, оны мақсатты түрде өзгерте алады.
Неліктен адамды жануармен «техникалық түрде» теңестіруге болмайды?
Даму сатылары арасындағы айырмашылық тек сандық емес, сапалық. Сондықтан төменгі сатыдағы тіршілік иелерінің қылықтарын жоғары сатыдағы жануарларға, ал олардың қылықтарын адам санасына тікелей көшіріп түсіндіру қате қорытындыға әкеледі.
Эволюционизмді түсіндірудегі шектеулер және диалектикалық даму
Психиканың дамуы ертеден-ақ белгілі. Дарвиннің эволюциялық теориясы үлкен ғылыми серпін бергенімен, психикалық дамудың қалайша жаңа сапаларға өтетінін толық ашып бере алмады деген сын айтылады. Кей түсіндірулерде даму тек «көбею» немесе «азаю» сияқты сандық өзгеріспен шектелгендей сипатталады.
Диалектикалық материализм көзқарасы бойынша, даму — жай өсу емес. Даму барысында ескі құрылымдар өзгеріп, жойылып, олардың орнына жаңалары пайда болады; сандық өзгерістер сапалық өзгерістерге айналады. Бұл секірмелі өтулерді елемей, төменгі сатыдағы қасиеттерді жоғары сатыға сол күйінде «көшіруге болады» деу — жалған ұғымға бастайды.
Маңызды ескерту
Психиканың дамуы тек сыртқы өзгерістермен ғана емес, психиканың өз мазмұнындағы ішкі сапалық өзгерістермен де байланысты. Психика сыртқы дүниеге тәуелді бола отырып, белсенді сипат алған жағдайда ғана өсіп, дами алады.
Тропизм және механистік түсіндірудің әлсіз тұстары
Төменгі сатыдағы организмдерге сыртқы физикалық-химиялық қоздырғыштар әсер етіп, бұлшық еттердің ширығуы мен босаңсуын туғызады; бұл кей жағдайда еріксіз қимылға әкеледі. Жак Леб зерттеулерінде жәндіктер әрекетінің бір бөлігі осындай процестермен басқарылатыны көрсетіліп, тропизм құбылыстары сипатталды.
Тропизм түрлері
Фототропизм — жарық әсерінен бағытталу.
Хемотропизм — химиялық әсерге қарай бағытталу.
Гальванотропизм — электр әсерінен бағытталу.
Термотропизм — температура өзгерісіне жауап.
Әсерге қарай жақындау — беттелу, ал әсерден алыстау — шегіну тропизмі деп аталады.
Дегенмен Лебтің тәжірибелері жәндіктердің күрделі қылықтарын толық түсіндіре алмады деген пікір бар. Кей зерттеулерде организмдердің сыртқы әсерге жауап берумен қатар, өздігінен белсенді әрекет те жасай алатыны көрсетіледі. Сондықтан тропизмді абсолюттендіру — психиканы физикалық-химиялық процестерге ғана тіреп қоюға алып келетін механистік түсіндіру болып саналады.
Механистік қорытындының қауіпті жері
Егер адам әрекеті де толығымен сыртқы қоздырғыштардың ықпалымен ғана түсіндірілсе, онда адамның белсенділігі, мақсат қоюы, таңдау жасауы екінші қатарға ығысады. Бұл көзқарас адам мінез-құлқын жануар инстинктіне теңестіруге бейім келеді.
Сана: білім, эмоция және шығармашылық бейнелеу
Психика жүйке жүйесінің қасиеті болғанымен, ол барлық органикалық материяда бірдей болмайды: өсімдіктер дүниесінде психика жоқ деп қарастырылады. Тірі материя күрделенген сайын тітіркенушіліктен сезгіштікке, одан әрі түйсікке, жоғары психикалық формаларға өту байқалады. Түйсік орталық жүйке жүйесі бар жануарларда және адамда кездесетін ең қарапайым психикалық құбылыс.
Идеализмге қарсы уәж: «жоқ нәрсенің бейнесі» қайдан келеді?
Кейбір идеалистік тұжырымдар сананы материяның бейнесі ретінде мойындаудан бас тартып, адам санасында өмірде жоқ ұғымдар (жын, пері, дию т.б.) барын алға тартады. Алайда мұндай бейнелер «жоқтан» пайда болмайды: олар нақты құбылыстарға еліктеу, тәжірибені ойша құрастыру, таныс бейнелерді біріктіру арқылы жасалады. Сондықтан әр мәдениеттегі мифологиялық кейіпкерлер көбіне адамға немесе жан-жануарға ұқсас сипатта елестетіледі.
Бұл сана мазмұнының түп негізі сыртқы дүниеде жатқанын көрсетеді: әсерлер орталық жүйке жүйесі арқылы миға жетеді, ми оларды қорытып, шешім қалыптастырады. Сана миға тәуелді, бірақ оның мазмұны объективті дүниені бейнелеуге тіреледі.
Сана мен объективті ақиқат бір-біріне әрдайым дәлме-дәл келмейді: сана — идеалдық бейне. Оның өзегінде білім жатыр, ал білімді туғызатын — танымдық ізденіс. Сана қоғамдық дамудың белгілі бір деңгейімен байланысады және шығармашылық сипатқа ие: ол өмірдің механикалық көшірмесі емес, өйткені санада ерік, талдау, топтау, болжау, әсірелеу сияқты құбылыстар бар.
Эмоцияның танымдағы орны
Эмоциясыз танымға ұмтылыс, таңырқау, ізденіс әлсірейді. Ғылым мен өнердегі жаңалықтар көбіне құбылысты байқап, ерекшелігіне таңданудан, салыстырудан, ұқсатудан басталады.
Адам санасы қоршаған ортаға бейтарап қарамайды: қызығу мен жирену, елендеу мен басылу, қобалжу мен арнаға түсу сияқты ішкі динамика үздіксіз жүріп жатады. Сондықтан бір нәрсені көріп тұрып-ақ адам тәжірибесіне сүйеніп түрлі ойға кетеді; объективті дүние санаға түрткі болады, ал сана оны шығармашылықпен өңдейді.
Санасыздық, дағды және «ақылдан тыс» процестер
Адамда тек сана ғана емес, психиканың санадан тыс қабаттары да бар. Ұйқы кезінде түс көру — сананың өзі емес, психикалық процесс. Кейде адам ұзақ ойланып шеше алмаған мәселенің шешімін түсінде «көріп» қоюы мүмкін, бірақ бұл түстің саналы болғанын білдірмейді: мұның да өзіндік психологиялық себептері бар.
Ояу күйде де көптеген әрекеттер автоматтанған түрде жүзеге асады: музыкант пернелерді ойланбай басады, адам көшеде келе жатып әртүрлі ойға берілсе де, танысының сәлеміне жауап береді, жол белгілерін байқайды. Бұл — дағдының, жаттығудың нәтижесі; кейде шамадан тыс ойлану әрекетке кедергі де келтіреді (мысалы, көлік жүргізуде).
Саналық пен санасыздықтың арақатынасы
Философияда бұл мәселе идеологиялық таластың нысаны болған. Иррационализм адамның өмірінде санасыздықты басыңқы деп көрсетуге тырысқанымен, ғылым адамның әрекетінде ақылдылықпен қатар санадан тыс процестердің де барын мойындай отырып, олардың түпкілікті реттелуі көбіне санамен, тәжірибемен және үйренумен байланысатынын көрсетеді.
Кейбір ғылыми жаңалықтарда санадан тыс сәттер байқалады деген мысалдар бар: Д. И. Менделеевтің химиялық элементтердің периодтық жүйесін түсінде көргені туралы дерек жиі айтылады. Мұндай жағдайлар «ми толық тоқтайды» дегенді емес, керісінше, белгілі бөлімдерінің жасырын режимде жұмыс істей беретінін аңғартады.
Қорытынды түйін
- Психика — жүйке жүйесінің қызметімен байланысты белсенді бейнелеу.
- Психика эволюция барысында қарапайым жауаптан сезгіштікке, дағды мен инстинктке, интеллектке, ал адамда санаға дейін күрделенеді.
- Сана — білім мен танымның бірлігі; ол тек айнадағыдай көшірме емес, шығармашылық өңдеу және қатынас.
- Адам психикасында дағды, автоматизм, түс көру сияқты санадан тыс процестер бар, бірақ олар тәжірибемен және санамен өзара байланыста болады.
Оқуға ұсыныс
Мәтіндегі ұғымдарды бекіту үшін «бейнелеу», «сезгіштік», «инстинкт», «интеллект», «сана», «санасыздық» терминдерін жеке-жеке анықтап, әрқайсысына өмірден бір мысал келтіріп көріңіз.
Талқылауға сұрақ
Сіздің ойыңызша, сананың «дәл емес» бейнелеуі қате ме, әлде шығармашылық пен болжаудың қажетті шарты ма? Неліктен?