Тамғалы графикасында образдар дерексіз сипстта
Тамғалы шатқалы: ашық аспан астындағы өнер кешені
Тамғалы шатқалы — Оңтүстік Қазақстан аумағын мекендеген ежелгі адамдардың өнерін танытатын аса көрнекті ескерткіш. Жартастағы бейнелер бірізді әрі жүйелі түрде салынған; кеңістікті тұтас қамтитын бұл композициялар барлық қырынан қарағанда да біртұтас кешен әсерін береді. Аса үлкен аумақты алып жатқан бұл мұра — ашық аспан астындағы сирек кездесетін көркем дүниелердің бірі.
Хронология мәселесі
Жартастағы суреттердің қалыптасу мерзімі ұзақ уақыт аралығын қамтиды. Сондықтан олардың дәл шекарасын айқындауға қатысты толық әрі бірізді мәлімет әрдайым табыла бермейді. Негізгі қиындық — ең көне бейнелердің уақытын нақтылау. Дегенмен неолит, қола, темір дәуірлері мен түркілер кезеңіне жататын суреттердің мерзімі салыстырмалы түрде нақтырақ белгіленген.
Тамғалы тас жазулары және тарихи жады
Тамғалы тас жазулары кейінгі ұрпаққа мұра қалдыру дәстүрінің айғағы ретінде де бағаланады. Деректерде өз атын осы тас жазуына түсірген тұлғалар ретінде Орыс хан, оның ұлы Құйыршық, немересі Барақ, сондай-ақ Барақ ханның ұрпақтары — Жәнібек пен Керей, кейін Бұрындық хан мен Қасым хан аталады.
Жарлықтар мен тілдік дерек
Орыс ханның немересі Темір-Қатлұғ пен Тоқтамыс ханның жарлықтары ұйғыр қарпімен, қыпшақ-қазақ тілдік қабатымен шығарылғаны айтылады. Шоқан Уәлихановтың зерттеулеріне сәйкес, бұл жарлықтарда кездесетін сөздердің біразы қазақ тілінде бүгінге дейін сақталған. Сонымен бірге жазбаларда қазақ ұлысы туралы елеулі мәліметтер ұшырасады.
Құқықтық дәстүрдің көрінісі
Қасым хан осы жазба дәстүріне сүйеніп, қазақтың заң жобасын түзіп, оны тарихи әдет бойынша «жарғы» деп атағаны айтылады. Бұл ұғымның мәні — шындықты айырып, әділ шешімге келу. Халық бұл заңды «Қасым ханның қасқа жолы» деп атаған.
Саяси айыптау және мәтіннің бұрмалануы
Кей деректерде Шайбани Самарқан мен Бұқара ишандарын жинап, қазақтарды «мүсін тасқа табынатын кәпір» деп сипаттатып, оларға қарсы «ғазауат» ашуға болады деген мазмұндағы пәтуа шығарғаны айтылады.
Рузбихан еңбегінің кей көшірмелерінде «қазақ» сөзі бұрмаланып, арабша «ағзаң» түрінде берілгені келтіріледі. Бұл сөз «бұзақы, ел талағыш» деген мағынаны білдіреді. Мұндай өзгеріс қазақты кемсіту мақсатымен жасалғаны аңғарылады.
Сондай-ақ Стамбұл көшірмесін баспадан шығарған Иран баспасы Рузбиханның Ташкенттегі Шығыс институтында сақталған түпнұсқаға жақын нұсқасын емес, Стамбұл көшірмесіндегі қате нұсқаны негізге алғаны сыналады.
Осы оқиғалармен байланысты тағы бір дерек ретінде: Бұхара ишандарына қарсы болған бір ірі ғұлама қудалаудан қашып, Қасым ханның қолына келгені айтылады. Мұның бәрі Тамғалы тастағы «үміттену» сипатындағы сөздермен мағыналық тұрғыда сабақтасып жатады.
Үш жүз, тайпалар және «алты сан» дәстүрі
Тамғалы тас жазуында қазақтың «үш жүз» деп аталатын тайпаларының көпшілігі қамтылғаны баяндалады. Кірмей қалғандар ретінде қаңлы, қоңырат, дулат аталады; олардың кірмеуіне Шағатай ұлысының соңғы дәуірін жүргізген Темір ұрпақтарының қарамағында болғаны себеп болғаны көрсетіледі. Алыста жатқан керей мен уақ та аталмайды — бұл олардың ұмыт қалуымен немесе басқа себептермен түсіндіріледі.
Жазуда тайпалар ескі дәстүр бойынша «алты санға» бөлінеді. Бұл — моңғол дәуірінен бұрын да айтылатын «алты сан алаш» ұғымымен сабақтас түсінік ретінде түсіндіріледі. Қазақ тарихы баяндалатын деректер бойынша, Түркі қағанаты құлағаннан кейін Жетісу, Сыр бойы мен кең сахарада қоныстанған үйсін, қаңлы, қыпшақ, оғыз және өзге тайпалар бір одақ құрып, өздерін «алаш» деп атағаны айтылады.
Этникалық тұтастану туралы тілек
Тамғалы тас жазуында үш жүз тайпаларының бірігіп, «алты ұлысты сақтай көр» деп тілек етуі — этникалық тұтастықты бекітуге ұмтылыстың айқын көрінісі ретінде беріледі. А.С. Семеновтың пікірінше, бұл — Әбілхайырдан бөлініп, Шу бойына барған өзбек-қазақ топтарының ұзақ уақытқа созылған толқындарының тарихи қорытындысы. Олар Шу бойында дулаттармен жақын бірігіп, «қазақ» деген атпен Сыр бойына және кең сахараға қайта оралғаны айтылады.
Сонымен қатар «қазақ» атауы бұл кезеңде ғана пайда болған сөз емес, халық жадында көп ғасыр бойы айтылып келген атау екені атап өтіледі. Ұзақ уақыт бойы этникалық мәннен гөрі, ірі тайпалардың атауларын алға шығару үрдісі басым болған. XV ғасырдан бастап «қазақия», «қазақ ұлысы» ұғымдары орнығып, бұрынғы Дешті-Қыпшақ атауының орнына «Қазақстан» сөзі қолданыла бастағаны көрсетіледі.
Таңба дәстүрі және қоғамдық ұйым
Тамғалы таста таңбалардың көп түсуі — тарихи дәуірдегі дәстүрлі тәжірибеден туған құбылыс ретінде түсіндіріледі. Мұның негізі ежелгі дәуірлерде Қазақстан жерін қоныстанған ғұндарда, үйсіндерде, қаңлы мен оғыздарда да болған әдетпен сабақтас: ұлыс-ұлысқа бөліну, жиылыс шақыру, қыстау мен жайлауды белгілеу, ел қонысын реттеу.
Әрбір тайпаның басшыларына өзіне тиесілі таңбалар бекітіліп берілгені айтылады. Бұл үрдіс Тамғалы тастағы жазулар мен белгілерде айқын көрініс тапқан.
Петроглифтердегі дүниетаным және құдай бейнесі
Тамғалы петроглифтері адамның құдайды бейнелеуге деген күрделі ұмтылысын да айғақтайды. Құдай бейнесінің иконографиясы адамдардың санасында қалыптасқан әлем картинасы туралы түсініктерді дәлелдейді.
Пішінді түсіндірудің генезисінде әлемнің жұмыртқа-ұрықтан жаралғаны туралы көне түсініктердің ізі байқалады. Әлемнің жаратылу сәті күн құдайларының образдарынан да көрініс табады.
Еуропалық аймақтардың кей аудандарында күнбасты бейнелермен қатар, бет-әлпеті жалпыланған адам образы түрінде берілген күнбейнелі құдайлар да кездеседі. Тамғалы графикасында мұндай образдар көбіне дерексіз сипатымен ерекшеленеді.