Әлеумет пен тіл
Әлеуметтік лингвистика: тіл мен қоғамның өзара байланысы
Әлеуметтік лингвистика — тілдің қоғамдағы қызметін, әлеуметтік топтар мен жағдайларға қарай өзгеруін және тілдік таңдаудың адамдар арасындағы қатынасқа ықпалын зерттейтін тіл білімі саласы. Бұл бағыт тілдік құрылымдардың әлеуметтік факторлармен байланысын түсіндіріп, тілдің күнделікті қолданыста қалай құбылатынын жүйелейді.
Негізгі назар
- Тілді түрлендіру және оның әлеуметтік құбылулармен байланысы
- Тілдік құрылымдар мен әлеуметтік деңгейлердің арақатынасы
- Микро- және макроәлеуметтік лингвистика
- Негізгі ұғымдар мен зерттеу бағыттары
5.1. Тіл біліміне әлеуметтік лингвистиканың ықпалы
Әлеуметтік лингвистика тілдің тек ішкі құрылымын ғана емес, оның қоғамдағы қозғалысын да талдайды. Тілдің өзгеруі әлеуметтік ортаға, мәртебеге, аймаққа, кәсіпке, білім деңгейіне және коммуникация жағдайына тәуелді түрде жүретінін көрсетеді.
Микро және макро деңгей
Микроәлеуметтік лингвистика
Жеке тұлға, шағын топ, нақты сөйлесім жағдайы деңгейінде тілдік таңдау, стиль, әдеп, сөйлесім стратегиялары сияқты құбылыстарды қарастырады.
Макроәлеуметтік лингвистика
Тіл саясаты, тіл мәртебесі, көптілді қоғам, ұлттық және аймақтық тілдік жоспарлау сияқты кең ауқымды әлеуметтік үдерістерді талдайды.
5.2. Әлеуметтік лингвистика және аралас пәндер
Әлеуметтік лингвистика пәнаралық сипатқа ие: ол қоғам құрылымын, топтық мінез-құлықты, көші-қонды және мәдени ықпалдастықты түсіндіру үшін басқа ғылымдармен тығыз байланысады.
Қоғамтанумен байланысы
- Әлеуметтану және әлеуметтік психология
- Әлеуметтік құрылым: кіші және ірі топтар
- Жеке тұлғаның қоғамдағы өзара әрекеті және әлеуметтік іс-әрекет
Кеңістіктік және демографиялық өлшем
- Саяси география, этнография, демография
- Мемлекеттік институттар, этникалық және демографиялық ахуал
- Көші-қон үдерістері және тілдік өзгеріс
Тіл білімінің басқа салаларымен тоғысуы
Әлеуметтік лингвистика диалектологиямен, стилистикамен, тілдік қарым-қатынас теориясымен және тарихи тіл білімімен бірлесе отырып, тілдің әлеуметтік негіздерін кешенді түрде сипаттайды.
5.3. Тұлғааралық қатынастағы тіл
Тіл әлеуметтік ортада әр адамның коммуникативтік тәжірибесі арқылы іске асады. Сондықтан әлеуметтік лингвистика жеке тұлғаның тілдік мінез-құлқын, таңдаған коды мен стилін, сондай-ақ көптілділік жағдайындағы ерекшеліктерін талдайды.
Негізгі тақырыптар
Тілдік мінез-құлық және дайындық
Жеке тұлғаның сөйлеу әдебі, коммуникативтік дайындық деңгейі және жағдаятқа бейімделуі.
Жекелік диглоссия
Бір адамның әртүрлі әлеуметтік жағдайға қарай тілдік варианттарды (мысалы, ресми және бейресми стиль) алмастырып қолдануы.
Көптілділік және оның түрлері
Координативті және аралас көптілділік, репродуктивті дағдылар; код ауыстыру мен код араластыру; сөйлеудегі және тілдік жүйедегі интерференция.
Психо- және нейролингвистикалық қыр
Тілдік түйісулер мен байланыстардың қабылдау, өңдеу, жады және сөйлеу өндірісімен байланысы.
5.4. Әлеумет пен тіл
Қоғамдағы тіл біркелкі емес: ол аймақтық әрі әлеуметтік тұрғыдан жіктеледі. Тілдің қызметтік ауқымы, қалыптасу формалары, стандарт пен норма ұғымдары осы бөлімнің өзегін құрайды.
Аймақтық және әлеуметтік дифференциация
- Аймақтық диалект және кодталмаған диалектілік сөйлесім
- Койнэ және қарапайым сөздік қор
- Әдеби тіл және ауызекі сөйлеу тілі
- Әдеби тілдің стилистикалық жүйесі
Әлеуметтік диалектілер және әлеуметтік иерархия
Әлеуметтік топтар тілдік тәжірибесімен ерекшеленеді: кәсіби, корпоративтік, сондай-ақ құпия сипаттағы тілдер мен жаргондар қалыптасуы мүмкін. Бұл құбылыстар әлеуметтік иерархия мен тіл қызметтерінің өзара байланысын айқындайды.
Тілдің делдалдық қызметі
Көпэтносты ортада тіл ұлтаралық қатынасты жалғастырушы құрал ретінде қызмет етіп, кейде лингва-франка мәртебесіне ие болады.
5.5. Билік пен тіл
Тіл қоғамдық басқару мен идеологиялық кеңістікте ерекше орын алады. Мемлекеттік институттардағы тіл қолданысы, білім беру жүйесі және мәдени-діни контекст тілдің мәртебесіне тікелей ықпал етеді.
Негізгі бағыттар
Мемлекеттік және ресми тіл
Тілді мемлекеттік мекемелерде қолдану, құқықтық және әкімшілік тәжірибе.
Тіл саясаты және тілдік жоспарлау
Тілдік құрылыс, нормалау, мәртебелік реттеу және қоғамдағы тілдік теңгерім.
Тіл және әлеуметтік институттар
Тіл мен білім, тіл мен идеология, тіл мен мәдениет, тіл мен діннің байланысы.
5.6. Тарихи әлеуметтік лингвистика
Тарихи әлеуметтік лингвистика тілдік қатынастардың ұзақ мерзімді динамикасын зерттейді: тілдердің эволюциясы, қоғамдағы байланыстардың күшеюі және мәдени ықпалдастық нәтижесінде пайда болатын өзгерістер осы салада жүйеленеді.
Зерттеу нысандары
- Кірме сөздердің әлеуметтік-лингвистикалық қыры
- Субстрат және суперстрат құбылыстары
- Тіл ауысымы, конвергенция және тілдер одағы
5.7. Түйіскен тілдер: тілдер тоғысының маңызды нәтижесі
Тілдер тоғысы әлеуметтік-тарихи алғышарттар негізінде пайда болып, жаңа байланыс кодтарының қалыптасуына әкеледі. Мұндай құбылыстар әсіресе сауда, қоныс аудару, отарлау және көпэтносты ортада қарқынды байқалады.
Байланыс тілдерінің түрлері
- Жаргон
- Пиджин
- Креол тілдері
- Постконтактілі континуум
Мәселелер мен мысалдар
- Тілдер тоғысының генетикалық жіктелуі мәселелері
- Атлантика мен Меланезия аймақтарындағы тілдік тоғысулар
- Руссенорск және орыс-қытай пиджині
5.8. Тілдік жағдаяттар
Тілдік жағдаят — белгілі бір қоғамда тілдердің қалай қатар өмір сүретінін, қандай қызметтер атқаратынын және мәртебелік тепе-теңдіктің қалай қалыптасатынын сипаттайтын ұғым. Бұл сала тілдік саясатпен, әлеуметтік теңсіздікпен және мәдени ықпалдастықпен тығыз байланысты.
Жіктелуі және қазіргі контекст
Эндоглосты және экзоглосты ситуациялар
Ішкі тілдік ресурстарға сүйенетін және сыртқы ықпалдағы тілдік жағдайлар.
Теңестірілген және теңестірілмеген жағдайлар
Тілдер арасындағы мәртебе мен қызмет бөлінісі тең немесе тең емес болып келетін модельдер.
Аймақтық мысалдар
Қазіргі әлемдегі тілдік жағдаяттар; бұрынғы Кеңес Одағы кеңістігіндегі үлгілер; Ресей мен таяу шетелдегі әлеуметтік-лингвистикалық және тіларалық мәселелер.