Факторльқ талдау
Кәсіпорын қызметінің тиімділігі: мәні және өлшеу логикасы
Кәсіпорын қызметінің тиімділігі өндіріс нәтижесін (табыс, өнім көлемі) оны алу үшін жұмсалған шығындармен және қолданылған ресурстармен салыстыру арқылы өлшенеді. Яғни тиімділік — бұл «нәтиже / ресурс» қағидасына сүйенетін салыстырмалы көрсеткіш.
Көрсеткіштерді топтастыру
1) Қорытындылаушы көрсеткіштер
Нәтиженің жалпы деңгейін сипаттайды (табыстылық, өндіріс тиімділігі, өнімділік сияқты жинақтаушы бағалар).
2) Техника-экономикалық көрсеткіштер
Ресурстарды пайдалану сапасын, технологиялық және ұйымдастырушылық факторларды айқындайды.
Экономикалық өсім: экстенсивті және интенсивті тәсіл
Өндірістің экономикалық өсуіне екі түрлі жолмен қол жеткізуге болады: экстенсивті және интенсивті. Егер өнімнің өсу қарқыны ресурстар мен шығындардың өсу қарқынынан жоғары болса, бұл өсімнің интенсивті сипатта екенін білдіреді.
Интенсивтендіру неге маңызды?
Тиімділіктің жоғары қарқынмен және тұрақты өсуін қамтамасыз етудің негізгі мүмкіндігі — дамудың интенсивті түріне көшу. Бұл қорытынды кәсіпорынды жан-жақты интенсивтендіру тиімділікті нығайтудың шешуші факторы екенін көрсетеді.
Материалдық ресурстар
Қорларды ұтымды пайдалану, шығынды қысқарту.
Еңбек ресурстары
Еңбек өнімділігін арттыру, еңбек сыйымдылығын азайту.
Қаржы ресурстары
Қаржыны тиімді бөлу, қайтарымдылықты көтеру.
Еңбек өнімділігі — негізгі көрсеткіш
Өндіріс тиімділігінің ең басты көрсеткіші ретінде еңбек өнімділігі алынады. Ол өндіріс нәтижесінің жұмысшылар санына қатынасымен немесе өнім бірлігіне кеткен жұмыс уақытының шығындарымен (еңбек сыйымдылығымен) өлшенеді.
Жапония тәжірибесіндегі еңбек өнімділігі коэффициенттері
Жапонияда өнімділік кәсіпорынның іскерлік белсенділігін сипаттайтын көрсеткіштер қатарына енгізіледі. Қаржылық есептілікте жиі қолданылатын есептеулер:
| Коэффициент | Формула |
|---|---|
| 1 қызметкерге шаққандағы сату көлемі | Сату көлемі / Қызметкерлердің жылдық орташа саны |
| 1 қызметкерді ұстау шығындары | Еңбекке кеткен шығындар / Қызметкерлердің жылдық орташа саны |
| 1 қызметкерге шаққандағы пайда (негізгі қызметтен) | Негізгі қызметтен түскен пайда / Қызметкерлердің жылдық орташа саны |
Отандық тәжірибедегі негізгі өлшем
Біздің кәсіпорындарда еңбек өнімділігінің негізгі көрсеткіші — бір қызметкерге шаққандағы жылдық өнім (немесе табыс). Оның деңгейі, әдетте, екі құрамдасқа тәуелді: бір жұмысшыға шаққандағы орташа өндірілген өнім және қызметкерлер құрамындағы жұмысшылардың үлес салмағы.
Тәуелділік логикасы
Бір жұмысшыға шаққандағы өндірілген өнім артқан сайын және жұмысшылардың үлес салмағы жоғарылаған сайын, бір қызметкерге есептелген орташа жылдық нәтиже де өседі.
Факторлық талдау: көрсеткіштерге әсер ететін себептерді ашу
Факторлық талдау — жекелеген факторлардың (себептердің) қорытынды көрсеткішке тигізетін әсерін анықтауға арналған тәсілдер жиынтығы. Ол көрсеткіштерді құрамдас бөліктерге жіктеп зерттегенде тура талдау, ал жеке элементтерді біріктіріп, жалпы нәтижеге жеткізгенде кері талдау (синтез) ретінде қолданылады.
Қолдану мақсаты
- Қорытынды көрсеткіштің қандай факторлар есебінен өзгергенін анықтау.
- Өнімділік пен шығын құрылымын жақсартуға бағытталған басқарушылық шешімдерді негіздеу.
- Резервтерді (тиімділік қорларын) нақтылау және басымдықтарды белгілеу.
Кәсіпорынның қаржылық жағдайын талдау: әдістемелік көзқарастар
Қаржылық жағдайды талдау бойынша жарияланған әдістемелік еңбектерде талдаудың дәйектілігі әртүрлі ұсынылады. Дегенмен көпшілігі активтер мен пассивтерді, өтімділікті, төлем қабілетін, қаржылық тұрақтылықты және іскерлік белсенділікті бағалауға сүйенеді.
Актив–пассивтен бастау (В.И. Стражев ред.)
Ұсынылатын рет: активтер мен пассивтерді талдау → төлем қабілеті мен қаржылық тұрақтылық → активтердің қайтарымдылығы → қысқа мерзімді болжам.
Мүліктік массаның құрылымы (О.В. Ефимова)
Талдауды мүліктің (активтердің) құрылымын бағалаудан бастап, төлем қабілеті мен өтімділікті толықтырушы баға ретінде қарастырады.
Есеп берудің сапасы және «оқу» (И.М. Лоханина, З.К. Золкина)
Алдымен есеп беруді құрастыру сапасы тексеріледі, кейін есепті «оқу» арқылы қаржы жағдайы бағаланып, одан әрі мүліктік жағдай, қалыптасу көздері, қаржылық дербестік және төлем қабілеттілігі тереңдетіледі.
Кешенді құрылым (А.Д. Шеремет, Р.С. Сайфулин)
- Қаржылық жағдайдың жалпы бағасы және есепті кезеңдегі өзгерісі.
- Қаржылық тұрақтылықты талдау.
- Баланс өтімділігін талдау.
- Іскерлік белсенділік және төлем қабілетін талдау.
Экспресс және тереңдетілген талдау (В.А. Андреев, В.В. Ковалев)
Экспресс-талдау
Мақсаты — субъектінің даму динамикасын және қаржылық жағдайын жылдам бағалау. Шағын көрсеткіштер жиынтығы бойынша есеп, бақылау және талдау жүргізіледі.
Тереңдетілген талдау
Экспресс-талдауды кеңейтіп, толықтырады және дәлелдейді. Мақсаты — өткен кезең нәтижелерін, ағымдағы жағдайды және болашақ даму мүмкіндіктерін жан-жақты бағалау.
Қорытынды: әдісті дұрыс таңдау — сапалы бағаның негізі
Қаржылық жағдайды талдауда аудитор әртүрлі әдістер мен тәсілдерді қолдана алады. Негізгі талап — оларды ұтымды пайдалану және талдау дәйектілігін дұрыс құру. Осы жағдайда кәсіпорынның қаржылық жағдайына терең, жан-жақты әрі кешенді талдау жасалып, объективті баға беріледі.
Практикалық нәтиже
Дұрыс ұйымдастырылған талдау қаржылық тұрақтылықты нығайтуға және кәсіпорын табыстылығын арттыруға бағытталған нақты ұсыныстар дайындауға мүмкіндік береді.