Дарынды балалар
Дарындылық туралы жалпы түсінік
Әр адам бала кезінен-ақ өмірде үлкен жетістікке жетуді армандайды. Жасөспірімдік кезең — ізденіс, үміт, күмән және мазасыздыққа толы уақыт. Көптеген балалар ерте жастан-ақ әртүрлі іс-әрекеттерге бейімділігін байқатады: сурет салады, билейді, музыкалық аспапта ойнайды, ән айтады және т.б. Алайда уақыт өте келе бұл қабілеттердің көрінісі бәсеңдеп, мамандық таңдаудың өзегіне айналмай, кейбірі орташа деңгейдегі нәтижемен ғана шектеліп қалады.
Қазіргі әлеуметтік-экономикалық жағдайда табысқа жету үшін тек жалпы қабілет жеткіліксіз: білімділік, шығармашылық және мақсатқа бағытталған еңбек қажет. Сондықтан балалардың әлеуетін зерттеу, дамыту және соның негізінде болашағын айқындау — ата-ана мен мұғалімдердің ортақ міндеті.
Қабілет, қызығушылық және бейімділік
Әрбір іс-әрекет белгілі бір нәтижеге жеткізетін дара психологиялық сапаларды талап етеді. Осы қайталанбас ерекшеліктерді біз қабілет деп атаймыз. Қабілеттегі айырмашылық адамның іс-әрекет нәтижесінен — сәттілік пен сәтсіздіктен көрінеді.
Негізгі ұғымдар
- Қызығушылық — адамда белгілі бір құбылысқа немесе салаға тұрақты ынта пайда болуы.
- Бейімділік — нақты іс-әрекетті орындауға талпыныс, сол іске тартылу.
- Қызығушылық пен бейімділік әрдайым бір бағытта үйлесе бермейді: адам өнерді сүйуі мүмкін, бірақ оны кәсіби орындауға бейім болмауы ықтимал.
Табысқа жету үшін қабілет пен қызығушылықтан бөлек мінез-құлықтың да маңызды сапалары қажет: еңбекқорлық, табандылық, батылдық. Соған қарамастан, ерекше қабілеті бар адамның өзі тұрақты еңбексіз жоғары нәтижеге әркез қол жеткізе бермейді. Ең маңыздысы — адам өз іс-әрекеті мен жеке қасиеттерін талдап, саналы түрде дамыта алуы.
Дарындылық деген не?
Дарындылық — әртүрлі іс-әрекет салаларында қажет білім, ептілік пен дағдыларды жеңіл әрі нәтижелі игеруге мүмкіндік беретін жалпы қабілеттердің жоғары деңгейі. Ол адамның оқуында, шығармашылығында, көркемөнерінде, адамдармен қарым-қатынас құруында және психомоторлық әрекеттерінде көрініс береді.
Дарынды адамдарға тән белгілер
- зейінділік, жинақылық, тұрақтылық
- мақсатқа сай табандылық және жоғары жұмысқа қабілеттілік
- интеллект деңгейінің салыстырмалы түрде жоғары болуы
- қызыққан ісіне ұзақ уақыт бойы қайта-қайта оралып, нәтижеге дейін тоқтамау
Қызығушылық бағытының рөлі
Дарындылықтың дамуы көбіне қызығушылықтың нақты бағытына тәуелді. Біреу математикаға құмар, екіншісі тарихқа бейім, ал енді бірі қоғамдық жұмыстарда, көшбасшылықта өз мүмкіндігін іске қосады. Дарындылық іс-әрекет барысында айқындалып, жүйелі дамытылғанда ғана тұрақты нәтиже береді.
Дарындылық дәрежесінің артуы — білім мен дағдыны меңгеру, оны жетілдіру және тәжірибе арқылы бекітуге тікелей байланысты.
Дарынды балалар және диагностика
Дарынды балалар — жалпы және арнайы дарындылығы (музыка, сурет, техника және т.б.) байқалатын балалар. Көп жағдайда дарындылықты баланың құрдастарынан озық даму деңгейі арқылы бағалау ұсынылады (интеллект тестері осы қағидаға сүйенеді). Бірақ мұндай көрсеткішті асыра бағалауға болмайды: шығармашылық қырының маңызы өте жоғары.
Кейбір саладағы дарын ертерек байқалады: мысалы, көркемдік дарындылық (алдымен музыка, кейін сурет), ғылымда — әсіресе математикаға бейімділік тез көрінуі мүмкін. Алайда жалпы ақыл-ой деңгейі мен арнайы қабілеттің даму қарқыны арасында алшақтық та жиі кездеседі.
Вундеркинд құбылысы
Ақыл-ой қабілеті тым ерте дамып, ерекше жетістікке жеткен балаларды вундеркинд деп атайды. Дегенмен, баланың ерте жетістіктері болашақ таланттың толық кепілі бола алмайды: туа біткен нышандар — күрделі дамудың бір ғана шарты, ал нәтижеге орта, тәрбие, оқыту және тұлғалық қасиеттер шешуші әсер етеді.
Дарындылықты бағалау тек тестілеуге сүйенбеуі керек. Оның деңгейі мен ерекшелігі оқыту-тәрбиелеу барысында, нақты іс-әрекетте көрінеді. Ерте мамандандыру асығыс әрі шамадан тыс болмауы тиіс.
Дарындылықты дамытуға жағдай жасау
Дарынды балаларды анықтау және қолдау үшін әртүрлі орта қажет: мамандандырылған мектептер (музыка, математика), факультативтер, үйірмелер мен студиялар, олимпиадалар, көркемөнер конкурстары және т.б. Ең маңызды қағида — дарынды балалардың дамуын «теңестіруге» жол бермеу: оқу жүктемесі мен оқыту әдістері олардың мүмкіндігіне сай болуы керек.
Педагогикалық ұстаным
Дарындылықты дамыту жалпы білімдік дайындықпен және тұлғаны жан-жақты кемелдендірумен ұштасуы тиіс. Бала қаншалықты дарынды болса да, оны оқыту қажет: еңбекке, тұрақтылыққа, өз бетімен шешім қабылдауға үйрету маңызды.
«Нені емес, қалай оқыту маңызды»
Дарынды баланың әлеуеті қысым мен айқай-шуға емес, қолдау мен жеке қарқынға бейімделген оқытуға жақсы жауап береді. Бала мұғалім тарапынан назар мен жеке қолдауды сезінуі керек; оқытуда талдау жасауға, сын тұрғысынан ойлауға мүмкіндік берілуі тиіс.
Терминдер: дарындылық пен қабілеттілік арақатынасы
Педагогикалық түсіндірулерде дарындылық — адамның белгілі іс-әрекет аумағында ерекше табысқа жетуіне көмектесетін қабілет дамуының жоғары деңгейі ретінде қарастырылады. Бұл ұғым қабілет түсінігіне өте жақын.
Қабілеттілік бір жағынан табиғи мүмкіндік ретінде, екінші жағынан жинақталған тәжірибе нәтижесі ретінде түсіндіріледі. Философиялық тұрғыда қабілет — белгілі бір іс-әрекетті табысты орындауға ықпал ететін жеке тұлғалық дара ерекшелік. Ол білім мен дағдының жай жиынтығына тең емес; керісінше, соларды тез әрі терең меңгеруге мүмкіндік беретін ішкі психологиялық реттеуші.
Дарындылық — бірдей өмір жағдайында құрдастарымен салыстырғанда үйрену, қабылдау және шығармашылықта жоғары нәтижеге бейімділік қана емес, сондай-ақ тұлғаның дамуына бағытталған ішкі мақсаттар жүйесі бар құбылыс.
Дарындылық — әлеуметтік және отбасылық ортаға тәуелді
Дарындылық әлеуметтік құбылыс ретінде де қарастырылады, өйткені сөз адамның қоғамдағы іс-әрекетінде жетістікке жетуі туралы. Әлеуметтік-экономикалық жағдайлар (өмір деңгейі, қаржылық қамсыздандыру, күнделікті тұрмыс) дарындылықтың дамуына әсер етеді: қоғам неғұрлым экономикалық тұрғыда дамыған сайын, адам дамуына қолайлы мүмкіндіктер көбейеді.
Отбасының ықпалы
- отбасы құрылымы және эмоционалдық климат
- ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас стилі
- ата-ананың баланың дарындылығына қатынасы
Зерттеулерде жиі айтылатын тұжырым: балаға жылылық, қабылдау, сүйіспеншілік пен сыйластық қажет. Қатаң бақылау, қысым көрсету және күш қолдануға негізделген қатынас дарынды тұлғаның дамуын тежейді.
Ата-аналық стильдер
Императивті стиль
«Мен айтқандай жаса», «Тыныш отыр» сияқты бұйрыққа негізделеді. Балада тәуелділік, пассивтік, конформизм күшеюі мүмкін.
Инструктивті стиль
Талапты түсіндіру арқылы қояды: «Ойыншықтарыңды жина, мен еденді сыпырамын». Инициатива мен жауапкершілікті дамытуға ықпал етеді.
Ата-ананың дарындылыққа қатынасы
- теріс немесе ашуландырғыш қатынас
- дұрыс-оң қолдау
- гиперсоциализация: ата-ана баланың қабілеті арқылы өзін танытуға ұмтылып, шамадан тыс талап қоюы мүмкін
Дарынды балалардың психологиялық ерекшеліктері
Таным, қиял және эмоция
- әділеттілік сезімі ерте дамиды, әділетсіздікке жоғары сезімталдық байқалады
- есеп шығаруда ойын элементтерін қосуға бейім, қиялы мен фантазиясы бай
- әзіл-сықақ сезімі дамыған, сөздік ойындарды ұнатады
- эмоциялық тепе-теңдік кейде жеткіліксіз: шыдамсыздық, ішкі кернеу болуы мүмкін
Физиологиялық және даму үйлесімі
- энергиясы мол, ұйқысы аз болуы ықтимал
- моторлық координациясы кейде танымдық дамуынан баяу жетіледі, тәжірибе қажет
- интеллектуалдық пен дене дамуының алшақтығы өзіндік бағалауға әсер етуі мүмкін
Дарынды балалар өз жетістіктеріне сыншыл келеді; сондықтан қолдаушы орта олардың «Мен-тұжырымдамасын» (өзіндік бейнесін) сақтауға көмектеседі.
Қарым-қатынас қиындықтары
Құрдастарымен қарым-қатынаста қиындықтар туындауы мүмкін: серіктесті тыңдай алмау, доминант болуға ұмтылу, өз білімін көрсету, ересектердің назарын көбірек алуға талпыныс, нәтижесі төмен балаларға шыдамсыздық, өзгелерді түзету әдеті. Кейбір жағдайда жоғары танымдық деңгейге байланысты құрдастар ойындары қызықсыз көрінеді, сондықтан олар ересектермен араласуға бейім болады. Бірақ жасы үлкендермен қарым-қатынаста физикалық даму айырмашылығы жаңа қиындықтар тудыруы ықтимал.
Интеллектуалдық қажеттіліктің жоғары болуы эмоционалдық күйді күрделендіріп, неврозға, ал ол өз кезегінде депрессиялық күйге жақындатуы мүмкін. Мұндайда бала шындық пен қиялдың шекарасын шатастырып, ойдан құрастырған әлемге «кетіп қалуы» ықтимал. Сондықтан дарынды баланы қорғау ғана емес, оны дұрыс бағытта жүйелі оқыту да қажет.
Практикалық қорытындылар
Баламен жұмыс істеудің маңызды шарттары
- қысым мен қорқытуға емес, қолдауға негізделген орта
- шығармашылық еңбекке ерте тарту және қауіпсіз тәжірибе жасау мүмкіндігі
- уақытты еркін жоспарлауға мүмкіндік және кеңейтілген оқу траекториясы
- жеке қолдау: мұғалімнің индивидуалды назар аударуы
Институционалдық шешім
Қазіргі жағдайда дарынды балалармен жұмыстың тиімді формаларының бірі — балалар шығармашылығы үйлерін, орталықтарын құру. Мұндай кеңістіктер баланың қызығушылығын нақты әрекетке айналдырып, қабілетін жүйелі дамытуға көмектеседі.