Күн және күнбасты антропоморфтылар
Қола дәуірі: адам бейнесінің алға шығуы
Қола дәуірінің жартас суреттерінде антропоморфты бейнелер негізгі кейіпкерге айналады. Бұл құбылыс адамға, оның болмысына және дүниетанымына деген қызығушылықтың күшейгенін аңғартады. Осы кезден бастап жануар бейнелері, таңбалар мен символдар көбіне адамның бейнесіне бағынышты, қосалқы құрамдас ретінде көрінеді.
Әлемдік мифологияның архаикалық образдарына қарасақ, көне тотемдік, зооморфты немесе орнитоморфты бейнелеуден антропоморфты сипатқа ауысу үрдісі айқын байқалады.
Күнбасты антропоморфтылар: кең тараған әрі құпиялы образ
Әртүрлі кейіпте кескінделген күнбасты антропоморфтылар әлемнің көптеген аймағында кездеседі. Пішіндік тұрақтылық әрдайым сақталмаса да, ортақ белгісі айқын: бастың айналасында күн сәулесіндей шуақ, нұр, сызықшалар немесе сәулелік элементтердің берілуі.
Азия кеңістігіндегі негізгі параллельдер
Азияның жартас суреттерінде күнбасты кейіпкер кеңінен таралған. Зерттеушілер көбіне мына нысандарды мысалға келтіреді: Таулы Алтайдағы Қаракөл қорымындағы минералды бояумен салынған полихромды сызбалар; Минусин ойпатының Окуневтік стелалары; Орталық Қазақстанның Байқонұр петроглифтері; оңтүстіктегі Ішкі Қызылқұм ескерткіштері; Саймалы-Таш петроглифтері. Бұл образдардың ерекше айқын үлгілері Таңбалы петроглифтерінде көрінеді.
Қаратау жотасындағы жағдай
Біз қарастырып отырған Қаратау жотасында күн бейнесі көбіне таңба, белгі ретінде жиі кездеседі. Ал антропоморфты кейіптегі күнбасты бейнелер бұл аймақта ұзақ уақыт белгісіз болып келді. Соңғы зерттеулер олардың сирек те болса жартас суреттерінде ұшырасатынын көрсетті.
Мысалы, Сауысқандық петроглифтеріндегі екі күн бейнесі кескінделу ерекшелігі тұрғысынан Таңбалы үлгілеріне өте ұқсас. Негізгі топтардан шеткерірек орналасқан бір жартас бетінде тағы бір күн бейнесі кездеседі. Сауысқандық ІІІ тобындағы бір көріністе кеудесі қос үшбұрышпен берілген садақшылар арасында қолын бүйіріне таянған, басын айнала сәулелік сызықтардың орнына ойықтармен берілген антропоморфты бейне де бар.
Мағынасы туралы дау: олар кімнің бейнесі?
Күнбасты антропоморфтылардың ішкі мәнін түсіндіруде сұрақ көп: олар кім, қандай мифтік бейнені білдіреді, қай дәстүрге тән? Бұл тақырып төңірегіндегі пікірталас әлі де жалғасуда. Негізгі бағыттардың бірі бұл образдарды үнді-еуропалық мифологиялық жүйелермен (Авеста, Ригведа және т.б.) салыстыра талдауға сүйенеді.
Мәселенің зерттелуі И.В. Швецтің Орталық Азия петроглифтеріндегі антропоморфты кейіпкерлерге арналған еңбегінде арнайы қарастырылған. Сондықтан бұл жерде пікірталасты толық қайталамай, негізгі пайымды ғана айқындайық: күнбасты образдар тұрмыстық-шаруашылық көріністен гөрі мифологиялық кейіпкер ретінде қабылдануға тиіс.
Мифтің «іріктеу» табиғаты
У. Саливан миф туралы: мифология — ең қажеттіні ғана келесі ұрпаққа жеткізу үшін «жобаланған кеме»; ауызша тарағандықтан, артық-ауысқа орын жоқ, миф жасаушылардың түпкі ойы — ұрпақтың бақ-берекесі деген тұжырым айтады. Бұл ой жартас бетіндегі образдардың да кездейсоқ «сәндік» емес, мағыналық жүк арқалағанын еске салады.
Күнбастыларды біржақты түсіндіру дұрыс болмауы мүмкін. Пішіндік әркелкілік олардың қоғамдағы қызметі де әртүрлі болғанын меңзейді. Мысалы, М.А. Дэвлет тік сызықшаларды күн сәулесі, ал сыртындағы ойықтарды көкжиек ретінде түсіндіреді. И. Швец бұл болжамды даулы деп санап, сәулелер кейде адамның бүкіл денесін қамти берілетінін алға тартады.
Фольклорлық параллельдер: түркі, иран және басқа дәстүрлер
Бұл образдардың архаикалық баламаларын халық аңыздарынан да көруге болады. Түркі халықтарының фольклорына жүгінгенде, Алтай мен Сібір аймағындағы түркі тайпаларының мифтері ерекше маңызды: онда мифологиялық әңгімелер көбірек әрі салыстырмалы түрде өзгеріссіз сақталған.
Саха-якут мифологиясындағы Юрюнг-айы-тойон
Саха-якут мифологиясында Юрюнг-айы-тойон — Күнді тұлғалаушы, тіпті Күннің өзі оның бет-жүзі ретінде сипатталады. Ол аспанның ең жоғарғы қабаттарында өмір сүреді, жасампаз күш ретінде адамзатты, ғаламды, тіршілікті жаратушы бейнеде көрінеді. Алайда оның сыртқы келбеті уақыт өте өзгерген болуы мүмкін: қазіргі сипаттамаларда ол ыстық пен жарық шашқан, қымбат тон киген ақсақал ретінде бейнеленеді. Бұл өзгерістер сахалардың жаңа ландшафтқа бейімделуімен, шаруашылық-мәдени болмысының қайта құрылуымен түсіндіріледі: «күн сәулелері» бейнесі тонның қылшығына айналғандай.
Авеста, Ййма және Жәмшид мотиві
Ежелгі сюжеттердің кейін Авеста құрамына енуі, бастапқыда Орта Азия мен Қазақстан аумағындағы тайпалардың наным-сенімдерінде болғаны туралы болжамдар да бар. С.П. Толстов Авестадағы кейбір циклдардың географиялық бағдарларын Арал маңы, Әмудария атырауы, Сырдария төменгі ағысы тәрізді өңірлермен байланыстыра сипаттайды.
Парсы мифінде әлем жаралғанда адамзатқа нұр шашқан «тақ» туралы аңыз бар: ол Жамшид патшаның тағы делінеді. «Жәмшид» атауының өзі «жәм» (патша) және «шид» (нұр, сәуле) компоненттерімен түсіндіріледі. Авестадағы «Жарқын Ййма» туралы мәліметтерді Е.Э. Бертельс талдап, Фирдоуси дәстүріндегі нұсқамен айырмашылықтарға назар аударады: Вендидадта Йймаға адамдар мен жануарларға билік берілуі, жерді кеңейтуі, алтын егіншілік құралдарының табысталуы сияқты мотивтер айтылады.
Шахнамада Жәмшид патша тәж арқылы Ахура Маздадан күш-қуат алады делінеді. Ирандық мифтік түсінікте әлемге тараған нұр Жәмшидтің басындағы алтын тәжден шашырайды деген ұғым да кездеседі.
Шуваштардың Сардаш дәстүрі және ықпал мәселесі
Христиандықты қабылдамаған кейбір шуваш ауылдарында космогониялық құдайлар мен көптеген «ұсақ» құдайлар туралы ұғымдар жақсы сақталған. Сардаш ілімінде күштер төрт негізгі топқа (Жер, Су, От, Аспан) бөлініп, 12 разрядқа жіктеледі. Алдыңғы қатарда Ман Тура (Жоғарғы Құдай) мен Турамаш (Құдай Ана) тұрады.
Мұндай элементтік жіктеу зороастризм жүйесінде де бар болғандықтан, шуваш этникалық дініне сыртқы ықпалдардың болғанын байқауға болады. Сардашта мейірімді және зұлым күштердің атаулары, әрқайсысының функциялары сақталған: мысалы, денсаулық, жауын-найзағай, жабайы аңдар, әділет, ілім мен даналық, тазалық, жер-су, ақыл-ес, үй-қожалықты қорғау сияқты құзыреттерге жауапты құдайлар аталады. Зороастризмде ізгілік иесі Ахура Мазда, зұлымдық иесі Ахриман болса, Сардашта қарсы күш ретінде Киремет бейнесі айтылады.
Интерпретация: «бір ғана кейіпкер» емес, көпқабатты жүйе
Саха-якут, иран және шуваш материалдарын қатар қарастырғанда, күнмен байланысты «жаратушы» немесе «жоғарғы құдай» бейнесінің түрлі мәдениеттерде әртүрлі атпен, әртүрлі иконографиямен көрінуі ықтимал екенін аңғарамыз. Сондықтан күнбасты антропоморфтыларды «шаман», «зооморфты/орнитоморфты кейіп», «ряженный персонаж» сияқты жеке категорияларға ғана тіреп қою жеткіліксіз болуы мүмкін.
Ықтимал түсіндірме
Негізгі бейне — тіршілікті және әлемді жаратушы жоғарғы Құдай образы болуы мүмкін. Ал басқа кейіпкерлер сол құдайдың жердегі өкілдері: қоғамдағы шаман, абыз, көсем сипатындағы «таңдаулылар» немесе «елшілер» ретінде көрінуі ықтимал. Сол себепті оларға да «жоғарғы құдайға тән» сәулелік, нұрлық белгілер телінген болуы мүмкін.
Қоғамдағы қызметтердің әркелкілігіне қарай (соғыс, денсаулық, мал-жанды қорғау, от, су, ауа және т.б.) образдардың бет-пішіні мен контексті де алуан болуы заңды. Бір жерлерде жануарлармен, бір жерде бишілермен, енді бір жерде жауынгерлермен қатар берілуі осыдан.
Сауысқандық пен Қызылшың: жауынгерлік қамқоршы және ғұрыптық би
Сауысқандықтағы садақшылар арасында қолын бүйіріне таянған күнбасты бейне сол қауымның жауынгерлерін немесе аңшыларын қорғаушы құдай ретінде түсіндірілуі мүмкін. Мұнда тек «шуақ» емес, позаның өзі де (қолдың бүйірге таянуы) айрықша мәнге ие. Осындай позадағы кейіпкерлер көп жағдайда шоқпар асынған тұлғалармен қатар беріледі; олар да белгілі бір құбылысқа жауапты құдайлар болуы ықтимал.
Қаратаудың батыс бөлігінде жиі кездесетін, кеудесі қос үшбұрышпен берілген садақшылар да ғұрыптық көріністің негізгі қатысушыларына ұқсайды: олар көбіне садақты ұстап тұрған «қалыпты» қалыпта ғана бейнеленеді, бұл аңшылық немесе тұрмыстық әрекеттен гөрі ритуалдық мәнге жақын. Көпшілігінің басында қауырсынға немесе жебе ұшына ұқсас әшекейдің берілуі де осы ойды күшейтеді.
Қызылшыңдағы екі садақты би
Қызылшың петроглифтері арасында садақпен «билеу» сәті бейнеленген көрініс кездеседі: антропоморфтының екі қолында да жебесіз садақ бар. Бұл композицияны жай аңшылық көрінісі деу қиын; керісінше, ғұрыптық би немесе салттық әрекет ретінде түсіндіру қисындырақ.
Жалпы жартас суреттері шоғырланған нысандарда орындалатын салт-дәстүрлердің ішінде аспан әлемімен (Күн, Ай, жұлдыздар, көктемгі күн теңелуі, жыл маусымдары) байланысты жоралғылар кең тараған болуы ықтимал. Мысалы, Қызылшыңдағы негізгі жиынтық орналасқан тұста — үш шағын өзен арнасы түйісетін жерде — беті тегіс, шалқасынан жатқан (кейін ортасынан жарылған) жартас бөлігінде спираль тәрізді ретпен берілген шағын сопақша ойықтардан тұратын, шамамен 1 метрге жуық композиция бар. Ол ең қасиетті орында орналасқан құрбандық тақтасы болуы мүмкін.
Таңбалы нысанының да ғибадатханалық қызмет атқарғаны белгілі; күнбастылар орналасқан аумақтың ең қасиетті орын болуы және онда құрбандық орны болғаны туралы пікірлер де айтылған.