Әлихан Бөкейханов туралы қазақша реферат
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан (1866–1937)
Әлихан Нұрмұхамедұлы Бөкейхан — XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ішіндегі ең көрнекті тұлғалардың бірі. Ол қоғам және мемлекет қайраткері, ұлт-азаттық және Алаш қозғалысының жетекшісі, Алашорда автономиялы үкіметінің төрағасы, публицист, ғалым, аудармашы ретінде қазақ тарихында айрықша орын алды.
Рөлі
Алаш қозғалысының көсемі, Алашорда үкіметінің төрағасы
Қызмет өрістері
Қоғамдық-саяси күрес, ғылым, баспасөз, аударма
Тағдыры
Қуғын-сүргінге ұшырап, 1937 жылы атылды; 1989 жылы ақталды
Өмірбаяны
Әлихан Бөкейхан 1866 жылы 5 наурызда бұрынғы Семей облысы, Қарқаралы уезі, Тоқырауын болысының 7-ауылында дүниеге келді. Бұл өңір қазіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданына қарайды. 1992 жылы аудандық кеңестің шешімімен бұрынғы Қаратал кеңшарының аумағына Ә. Н. Бөкейхан есімі берілді.
Тегі мен шыққан ортасы
Әлихан — төре тұқымы, Орта жүз ханы Бөкейдің ұрпағы. Шежірелік тізбек: Бөкей — Батыр — Мырзатай — Нұрмұхамед — Әлихан. Арғы аталары Жошы ханнан тарайтын әулетке жатады; арғы атасы ретінде Сұлтан Барақ есімі аталады.
Алғашқы білім жолы
Әлихан жастайынан зерек болып өсті. Әкесі оны Қарқаралыға апарып, молдаға оқуға береді. Алайда ол бұл оқу үлгісіне қанағаттанбай, өз еркімен қаладағы үш сыныптық бастауыш мектепке ауысады. Кейін Қарқаралыдағы қазақ балаларына арналған мектепте оқып, жақсы нәтижемен тәмамдайды.
Жоғары оқу және дүниетанымының қалыптасуы
- 1886–1890: Омбы техникалық училищесінде оқып, техник мамандығы бойынша бітірді.
- 1890–1894: Санкт-Петербургтегі Орман технологиялық институтының экономика факультетінде білім алды.
- Институттағы жылдары ол студенттік пікірталастарға, саяси және қоғамдық үйірмелер жұмысына белсене қатысып, Ресейдің болашағы туралы айтыс-тартыстардың ортасында өз көзқарасын шыңдады.
Осы кезеңде Әлиханды отарлық саясаттың салдары, халықтың ауыр ахуалы терең толғандырды. Ол қазақ қоғамын өркендетудің негізгі шарты ретінде білім мен мәдениетті көтеруді мақсат етті.
Қоғамдық-саяси қызметі
Омбыдағы қызметі және алғашқы ұйымдық тәжірибе
Оқуын аяқтап, Омбыға оралғаннан кейін Әлихан Бөкейханның отаршыл саясатқа қатысты көзқарасы айқын қалыптасты. Ол қаладағы саяси-әлеуметтік өмірге араласып, күрес әдістерін үйренген, тәжірибе жинаған саяси қайраткер ретінде танылды. Белгілі бір кезеңде «Народная свобода» (Халық бостандығы) бағытына жақын ортаға қатысып, қазақ зиялылары мен белсенділері арасынан шағын топ қалыптастыруға ұмтылды.
1905 жыл: петиция, партиялық жұмыс, Думаға сайлану
- 1905 жылдан бастап: Ресей конституциялық-демократиялық партиясының (кадеттер) мүшесі болды, қазақ бөлімшесін құру ниетімен Орал, Семей өңірлерінде жиындар өткізді.
- Қарқаралы петициясы: отаршыл саясатқа қарсы қозғалысқа қатысып, 14 500 адам қол қойған құжатты ұйымдастырушылардың бірі болды.
- I Мемлекеттік Дума: Семей облысы қазақтары атынан депутат болып сайланды, бірақ негізсіз тұтқындалуына байланысты Дума жұмысына толық қатыса алмады.
Қуғын, «Выборг үндеуі» және баспасөздегі еңбегі
Әлихан Бөкейхан тергеусіз үш ай Павлодар абақтысында отырып, босап шыққан соң Санкт-Петербургке барған кезде I Дума таратылып үлгерген еді. Ол Дума депутаттары қабылдаған «Выборг үндеуіне» қол қойып, соның салдарынан қайта жазаланып, Семей түрмесіне қамалды.
Редакторлық қызмет
1906 жылы Омбыда шығатын «Голос степи», «Омич», «Иртыш» басылымдарында жұмыс істеді.
Петербург баспасөзі
1908 жылы Санкт-Петербургте шыққан «Товарищ», «Речь», «Слово» газеттерінде редакторлық қызмет атқарды.
Қызмет орны
1909–1917 жылдары Дон егіншілік банкінің бөлімшесінде еңбек етті.
Қазақ қоғамындағы бағыттар және ағартушылық ұстаным
XX ғасыр басында қазақ даласында шартты түрде екі бағыт қатар көрінді: бірі дәстүршіл, панисламшыл ағым; екіншісі Батыс өркениетін үлгі еткен жаңашыл, пантүркішіл бағыт. Әлихан бастаған озық ойлы зиялылар тобы ашық қақтығысқа барудан бұрын халықтың санасын ояту қажет деп білді. Алайда жандармерия бақылауы, қуғын-сүргін бұл жұмысты үздіксіз тежеп отырды.
Сенімсіздер тізімінде ерте кезден тұрған Әлихан да қуғыннан тыс қалған жоқ: Семей түрмесіне қамалып, кейін Самар қаласына жер аударылды. Ол жақта негізінен ғылыми-шығармашылық іспен айналысуға мәжбүр болды.
1917 жыл және Алаш партиясы
1916 жылы жер аудару мерзімі аяқталған соң Әлихан Самардан Орынборға келіп, қоғамдық-саяси өмірге белсене араласты, қалалық думаға сайланды. Ақпан төңкерісінен үміт күтсе де, ол ақталмады: Уақытша үкімет те, өзі мүшесі болған кадет партиясының жетекшілері де қазақ автономиясына қарсы болды. Жер мәселесінде де ымыраға келе алмаған соң, ол кадет партиясынан шығып, қазақтан сайланған тоғыз өкілді бастап Томскідегі Сібір автономистерінің құрылтайына қатысты.
1917 жылғы желтоқсанда бүкілқазақ құрылтайында Алаш автономиясы жарияланып, Әлихан Бөкейхан тұңғыш қазақ ұлттық үкіметі — Алашорданың төрағасы болып сайланды.
Кеңестік кезең, қудалау және ақталуы
1919 жылы большевиктер үкіметі бұрынғы алашордашыларға кешірім жариялағаннан кейін, Әлихан Бөкейхан қалған өмірін ғылыми зерттеуге бағыттады. Дегенмен 1926 жылы екі рет тұтқындалып, түрме азабын тартты. Кейін Мәскеуге жер аударылып, Қазақстанға келуіне тыйым салынды.
1937 жылы тамызда қайта тұтқындалып, бір айдан кейін жалған айыппен 67 жасында Мәскеуде ату жазасына кесілді. 1989 жылы 14 мамырда КСРО Жоғарғы соты «қылмыс құрамы жоқ» деген негізбен ақтады.
Ғылыми мұрасы
Ғылыми ортадағы орны
XIX ғасырдың соңында Омбыдағы орман шаруашылығы училищесінде оқытушылық қызмет атқарып, ғылыми жұмыстарға ден қойды. 1896 жылы көрнекті ғалымдардың кепілдемесімен Орыс географиялық қоғамының Батыс Сібір бөлімшесіне толық мүше болып сайланды.
Ол «Россия. Жалпы географиялық сипаттама» атты көптомдық еңбектің қазақ даласына арналған 18-томына автор ретінде қатысты.
Экспедициялар мен энциклопедиялық еңбектер
- 1904: қазақ даласына қоныс аудару үдерісін зерттеуге арналған Ф. А. Щербина экспедициясының құрамында болды.
- 1911–1914: «Жаңа энциклопедиялық сөздіктің» 4–21 томдарына автор ретінде қатысты.
- Сонымен қатар ол ормантанушы, экономист, мал шаруашылығын ғылыми тұрғыда зерттеуші, тарихшы, этнограф, әдебиеттанушы, аудармашы және публицист ретінде көпқырлы мұра қалдырды.
Фильмдер
-
1994 — «Алаш туралы сөз»
Режиссер: Қ. Умаров
Жанры: деректі фильм
Өндіріс: «Қазақтелефильм»
-
2009 — «Алашорда»
Режиссер: Қ. Умаров
Жанры: деректі фильм
Өндіріс: Шәкен Айманов атындағы «Қазақфильм» киностудиясы