Банктің меншікті капиталы

Меншікті қаржыларды тиімді қолдану және төлем қабілеттілігі

Егер банк өзінің меншікті қаржыларын тиімді пайдалана алса, ол сол ресурстардың көмегімен кірісті өсіріп, салымдардың сақталуын қамтамасыз ете алады. Кіріс деңгейін арттыру үшін банк меншікті қаражатын қысқа мерзімді бағалы қағаздарға шоғырландырмай, несиелеу операцияларын басым бағыт еткен жағдайда нәтижелірек өсімге қол жеткізеді.

Қосымша өтімділік қажет болғанда немесе міндетті резервтер көлемін ұлғайту талабы туындағанда, несие портфелі мен бағалы қағаздардың бір бөлігін нақты ақшаға айналдыру арқылы қажетті деңгейге жетуге болады. Егер менеджер қосымша салымдарды тартуға байланысты сұранысты қанағаттандырса, банк жеткілікті төлем қабілеттілігін сақтай отырып, тартылған қаражатты инвестициялаумен қатар несие беру операцияларын да жүзеге асырады.

Капитал көрсеткіштері және қадағалау логикасы

Мемлекеттік қадағалау органдары банктердің қызметін капитал көрсеткіштері арқылы бақылап, бағалайды. Әдетте меншікті капиталға қатысты негізгі талаптарға мыналар кіреді: меншікті капиталдың ең төменгі көлемі; активтер бойынша шектеулер; басқа банктердің активтерін сатып алу шарттары.

Банктің меншікті капиталының жеткіліктілігі ұзақ уақыт бойы ғылыми зерттеулердің және банктер мен реттеуші ұйымдар арасындағы пікірталастың нысаны болып келеді. Банктер активтерді өсіру үшін капиталдың төмендеу мөлшерде болғанын қалайды, ал қадағалаушылар банкроттық тәуекелін төмендету үшін капиталдың жеткілікті болуын талап етеді.

Капитал жеткіліктілігі термині банктің жалпы тұрақтылығын және тәуекелге бару дәрежесін көрсетеді: капитал көлемі тәуекелі ескерілген активтерге сәйкес болуы тиіс. Сонымен бірге коммерциялық банктер капиталды шамадан тыс ұлғайтуды да құптамайды, өйткені ол қызмет тиімділігіне кері әсер етуі мүмкін.

Неліктен капитал үлесі тым төмен болмауы керек?

Банктің ресурс құрылымында меншікті капиталдың тым төмен үлесі де дұрыс емес: бұл салымшылар алдындағы жауапкершілік деңгейіне сәйкес келмейтінін білдіреді. Меншікті капиталды ұлғайту қажеттігін бағалағанда мына факторларды ескеру маңызды:

• Банк активтерінің нарықтық құны пайыз мөлшерлемесінің өзгеруіне және қарыз алушылардың несиелік қабілетінің нашарлауына байланысты құбылып тұрады.
• Банктер көбіне тұрақсыз қысқа мерзімді қарыз көздеріне сүйенеді; олардың көп бөлігі талап ету бойынша қайтарылып алынуы мүмкін.
• Саяси немесе экономикалық құбылыстар ресурстардың сыртқа ағылуын күшейтіп, өтімділік қысымын тудыруы ықтимал.

Бұрын банк капиталының активтерге қатынасы шамамен 20% деңгейінде болса, қазіргі кезеңде ол шамамен 12% (пруденциялық нормативтердегі KII мәні) деңгейіне дейін түскені айтылады. Бұл уақыт өте келе төлем қабілетсіздігі тәуекелінің өсу ықтималдығын меңзейді, әсіресе активтер сапасы жеткілікті деңгейде болмаған жағдайда.

Қажетті капитал: тәуекелге тәуелді шешім

Капиталдың нақты «дұрыс» көлемін дәл өлшеу қиын, бірақ салымшылар мен қадағалау органдары сенім білдіруі үшін оның жеткілікті болуы шарт. Қажетті капитал сомасы банктің тәуекел деңгейіне байланысты: тәуекелі жоғары несиелер үлесі артса, шығындарды жабуға арналған қорларды көбірек құру қажет болады.

Базель келісімі және Кук коэффициенті

Банк капиталының жеткіліктілігін бағалау әдістемесі 1980-жылдардың екінші жартысында халықаралық қаржы ұйымдарында кең талқыланды. Нәтижесінде 1988 жылғы Базель комитеті шешімімен «Халықаралық біртұтас капитал есебі және капитал стандарты» келісіміне негізделген капитал жеткіліктілігі нормативі — Кук коэффициенті енгізілді. 1993 жылдан бастап бұл коэффициент көптеген елдердің орталық банктерінде, соның ішінде Қазақстан Ұлттық банкінде де пруденциялық нормативтер қатарына енді.

Кук коэффициенті банк капиталы мен тәуекелмен өлшенген активтер (оның ішінде баланстан тыс міндеттемелер) арасындағы ең төменгі қатынасты сипаттайды. Мұнда капитал екі элементтен тұрады: негізгі және қосымша капитал. Бұл тәсіл баланстан тыс операцияларды ескеруді қамтамасыз етіп, тәуекелі төмен активтерді ұстауды ынталандырады.

Капиталдың құрылымы: бірінші және екінші деңгей

Базель тәсіліне сәйкес капитал екі деңгейге бөлінеді: бірінші деңгейлі капитал (KI) және екінші деңгейлі капитал (KII). Олардың сенімділігі әртүрлі: KI әдетте тұрақтырақ әрі сапасы жоғары көздерден құралады, ал KII — салыстырмалы түрде тұрақтылығы төмен компоненттерді қамтиды.

Активтерді тәуекел бойынша топтастыру

Қаржылық қадағалау талаптарына сай, банктің активтері тәуекел деңгейі бойынша топтастырылып, меншікті капиталмен салыстырылады. Тәуекел деңгейі жоғары, орташа және төмен болуы мүмкін; топтау банк қызметінің қолайсыз жағдайларға ұшырау ықтималдығын көрсетеді.

Топтастыру нәтижесінде активтер тәуекел коэффициенттері арқылы «өлшенеді». Тәуекелмен өлшенген активтер мен шартты міндеттемелер капиталды есептеу және капитал жеткіліктілігін анықтау үшін қолданылады.

Капитал жеткіліктілігін бағалау: минимумдар, формула, шектеулер

Банктің сенімділігі капитал жеткіліктілігімен тығыз байланысты. Капитал акционерлер алдындағы міндеттемелерді қамтамасыз ету және салымшылардың мүддесін қорғау үшін қажет. Банк қызметінің тәуекелділігі көптеген операцияларда күшейеді: ірі көлемде несие беру, негізгі құралдарды көп сатып алу, шетел валютасын ірі көлемде сатып алу/сату, күрделі өнімдер мен операцияларды енгізу сияқты жағдайларда.

Қадағалау жүйелері: CAMEL және BOSS

Капитал жеткіліктілігіне талдау қашықтан банктік қадағалау жүйелері арқылы да жүргізіледі. Мысалы, CAMEL және BOSS (дистанциялық банктік қадағалау жүйесі) тәсілдері капитал жеткіліктілігін бағалауға арналған көрсеткіштер жиынтығын қолданады.