Сабақты қорытындылау барысында публицистикалық стильдің ауызша түрі
Публицистикалық стильді оқыту мақсаты
Мұғалімнің басты мақсаты — оқушыларға публицистикалық стильдің сипатын таныту, оның қоғамдық ойға ықпал ететін қызметін түсіндіру және басқа стильдерден айырмасын нақты ажыратуға үйрету.
Ауызша түрі
Шешендік сөздер, көпшілік алдында айтылатын қоғамдық мәні бар үндеулер, пікірталас пен сөз сөйлеу мәдениеті.
Жазбаша түрі
Газет-журнал мақалалары, памфлет, очерк және қоғамдық ойды қозғайтын өзге де жанрлар.
Тақырып аясы және қалыптасу алғышарттары
Публицистикалық мақалалардың тақырыптары саяси, экономикалық, экологиялық, мәдени, моральдық және өзге де сан алуан мәселелерді қамтиды. Публицистикалық стильдің жазба түрінің қалыптаса бастауы халықтың жалпы экономикасы мен мәдениетінің өсуімен тығыз байланысты екендігін оқушыларға жүйелі түрде түсіндірген дұрыс.
Сонымен бірге публицистикалық стиль өмірдің әр саласына қатысты болғандықтан, тақырып жағынан бірде ғылыми стильге, бірде көркем әдебиет стиліне жақындап келетінін нақтылап көрсету қажет.
Екі жақындығы: әдеби де, ғылыми да
- Әдеби стильге жақындығы: эмоционалды элементтер, әсерлі сөз қолданысы, образды бейнелеу кездеседі.
- Ғылыми стильге жақындығы: фактілерді толық, жүйелі баяндау, дәлелдеу, логикалық құрылымға сүйену басым болады.
Оқыту әдістемесі: дәлелдету, салыстыру, талдату
Публицистикалық стильдің ерекшеліктерін жай ғана айтып қою жеткіліксіз. Оқушыларға публицистикалық стильге жататын мәтіндерді іріктетіп, сол мәтіндер арқылы оның ғылыми және көркем стильмен жақындығын дәлелдету қажет. Оқулықтағы бірнеше жаттығуды орындатып, оқушылардың түсінігін тереңдетуге жағдай жасалғаны дұрыс.
Жинақтау
Газет-журналдардан өмірдің әр саласына арналған мақалаларды тергізіп, жеке қоржын жасату.
Салыстырмалы талдау
Бір тақырыпты әр стильде берілген үзінділермен салыстырып, тілдік белгілерін ажырату.
Дидактикалық материал
Карточка, қысқа тапсырма, тыңдалым жазбалары арқылы білімді бекіту және тексеру.
Үлгі мәтіндер арқылы стильді таныту
Төмендегі үлгідегі мәтіндерді оқытып, олардың жұртшылықты қоғамдық мәні бар іске қатыстыру, көпшілік санасына ықпал ету мақсатында жазылатынын түсіндірген жөн.
Публицистикалық мәтін үлгісі (М. Дулатов)
Қоғамдық үн, тіл тағдыры, дәлел мен сұраққа құрылған ой
Жаңада ғана Ахмет Байтұрсынов шығарған қазақ тілінің харпі, «Тіл құрал», басылып шықты. «Тіл құрал» туралы жазудан бұрын — әуелі қазақ тілі жайынан біраз сөз айтып отыруды тиіс көреміз. Қазақ тілі жайында газетімізде бұрын да талай жазылған еді. Қазақ тілі — бай, таза, іргелі жұрт тілі деп бәріміз де айтамыз. Мұны жоққа шығара алмаймыз. Бірақ құр «бай», «таза» деумен ғана тіліміз өздігінен сақталып, әдебиетіміз өрбіп кете ала ма? Қай жұрттың тілі болса да, туу басында біздікі секілді таза да, бай да болған. Бірақ көрші жұрттардың сөзі қосыла-қосыла, жүре бұзылған. Біздің қазақ тілі бұрын барынша таза болса да, бұл кезде басқа жұрттармен араласа бастадық, өзге жұрттардың оқуын оқыдық. Бұл кезде шаһар сайын ноғай медреселерінде қанша қазақ баласы сөйлейді… Бір жағы — Бұқар, бір жағы Мекке-Медине, Стамбұлдарда оқып қайтқандарымыз да бар. Солардың бәрі елге ноғайшылап, арабшылап, сартшылап қайтып жүр. Бұлардың сөйлеген сөзінде, жазған хатында шет жұрттардың тілі аңқып тұр. Бұлар елге келіп жас балаларды оқытады. Сөйтіп, шет тілдер елдегі жас балаларға жұғады. Жас балалар — келешектегі бір буын халық. Орысша оқығандарымыздың көбі екі сөздің біріне орысша сөз қатыстыруды әдет қылып алған… Бұрынғы қазақ арасына тарап жүрген қисса-хикаялардың бәрі ноғайша, арабша аралас тілмен жазылған… Қазақ тілінің таза сақталуына бізде қам қылған кісі бар ма? Болса — ол кім?
Сабақта назар аударатын белгі
Мәтіндегі риторикалық сұрақтар, қоғамдық үн, нақты мысалдар мен дәлелдер публицистикалық стильдің ықпал ету қызметін айқын көрсетеді.
Көркем стиль үлгісі (С. Мұқанов)
Бейнелеу, образ, әсерлі суреттеу
Есіл!.. Шілденің шамырқанған сарша тамыз кезінде Есіл өлкесі адамның көзіне күндік жерден шалынады. Күн сәскеден жоғары көтерілгенде, сумаңдай аққан мөлдір толқынды сағым Есілдің алабына сыймай, қазанда қайнаған сүттей аппақ күміс көбігін кең кемерден көпіршіте төгеді. Төгілген сағымның толқыны тулап, шиыршықталып, аспанға шапшиды. Шапшыған толқынды сағым сай-салаларды өрлеп, қанатын кең жаяды. Сол кезде сағымға көзің түссе, Есілдің көктемгі асау тасқыны қайтадан көтеріліп, теңіздей топаны кең өлкесін бөлуге бет алған екен деп ойлайсың. Сағым солай көтеріліп толқыған кезде, мұнартып алыстан көгілдірлене көрінген Есілдің тоғайы сағым бетіне сеңдей қалқып шыға келеді. Қалқыған тоғай шайы шымылдықтай желпінеді. Желпінген тоғайдың түсі көз тоқтатпай, біресе көк, біресе жасыл, біресе ақ болып, қас пен қабақтың арасында әлденеше құлпырып, сағымның суына шомылып, денесіне шаң жолатпай түрленген сайын, тоғай жарқырай түседі.
Ғылыми стиль үлгісі (Ф. Мұсабекова)
Термин, пайым, себеп-салдар, дәлдік
Оңашаланған айқындауыш мүше алдынан қойылған үтір мен сызықша оңашаланған айқындауыш мүшені бірден тануға көмектеспейді; керісінше, оңашаланған айқындауыш мүшелердің тыныс белгісін қоюды қиындатады әрі тыныс белгілерін қалай болса солай қабаттастырып, артық қоюға машықтандырады… Оңашаланған айқындауыш мүшелердің алдынан тек қос нүкте қойып жазу айқындалатын сөзді жалпылауыш сөз екен деп түсініп қалуға соқтырады. Керісінше, оңашаланған айқындауыш мүше алдындағы сызықшаны қалдырып кету оның орнына түсіп тұрған мүшені білдіре ме, әлде интонациялық сызықша ма деген күмән тудырады.
Публицистикалық үндеу үлгісі
Қоғамдық оптимизм, үндеу, дерек пен бағалау
Қазақстан жаңа ғасырға дүние жүзі елдері қатарында терезесі тең ел ретінде келіп отыр. Жаңа ғасырды бастаған ұрпақ келер ұрпаққа қарыздар болып қалмас үшін қолдан келген игіліктерді жасайтыны анық. Қашанда білімі мол, рухани байлығы бар халықтың ұл-қыздары ешқашан да жүдемейді. Әзірге біздің байлығымыз — білім. Оны өмірдің өзі дәлелдеп келеді. Республикамызда сегіз жарым мыңға жуық мектеп бар. Оған қоса жоғары және арнаулы оқу орындарымыз қызмет етеді. Рухани байлықтың таза көзі осылар десек, республикамыздың барлық аудандары мен қалаларында шығып жатқан мерзімді баспасөз рухани өміріміздің гүлдене түсуіне көмектесері сөзсіз. Олай болса, құрметті қауым, биылғы жылдың баспасөзіне, соның ішінде «Қазақстан мұғалімі» газетіне де жазылу жүріп жатыр.
Бекіту және бағалау тәсілдері
«Қазақстан мұғалімі» газетінен көлемді мәтіндерді оқытып, стильдік сипатын анықтатқаннан кейін, оқушылар стиль түрлерін ажыратуды меңгергенін бекіту үшін карточкамен жұмыс жүргізуге болады: әр оқушыға бір сөйлем беріліп, соның қай стильге жататынын тапқызу ұсынылады. Бір сөйлемнің өзінен стиль түрін дәл ажырата алуы — өткен материалды толық меңгергенін көрсетеді.
Сондай-ақ публицистикалық стильде жазылған мәтіндерді жинақтатып, жинаған материалдарының мазмұнын айтқызып, талдау жасату арқылы бағалау жұмыстары жүргізіледі. Тәрбиелік мәні бар радио мен теледидар хабарларын (тыңдалым ретінде) сабаққа жазып әкеліп, сынып болып тыңдап, пікір алмасу да тиімді.
Қорытынды: ауызша публицистика және шешендік сөз
Сабақты қорытындылау барысында публицистикалық стильдің ауызша түрі — шешендік сөз екені еске салынады. Қазақтың дәстүрлі шешендік сөздерінің тақырыптары ру тартысы, барымта, жер дауы сияқты қоғамдық қатынастарға, сондай-ақ тойда айтылатын мадақ, ақыл-кеңес, қайғыға ортақтасып көңіл айту секілді өмірлік жағдаяттарға қатысты болған.
Практикалық тапсырма
Оқушыларға өздері оқыған көркем шығармалардан шешендік сөз үлгілерін тапқызып, үзіндіні оқытып, мазмұнын қысқаша айтқызу — ауызша публицистиканың табиғатын түсінуді күшейтеді.