Несиелік операциялар
Коммерциялық банктердің экономикадағы рөлі: қаржы делдалы ретіндегі мәні
Қазақстан Республикасындағы коммерциялық банктер өз қызметінде 1995 жылғы 30 наурыздағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі туралы» және 1995 жылғы 31 тамыздағы «Қазақстан Республикасындағы банктер және банктік қызмет туралы» заңдарды басшылыққа алады. Бұл құқықтық база банктерді құру, қайта ұйымдастыру және тарату тәртібін, сондай-ақ банктік операцияларды ұйымдастырудың негізгі қағидаларын айқындайды.
Коммерциялық банктер банктік жүйенің екінші деңгейін құрайды. Олар банктік ресурстарды шоғырландырып, заңды және жеке тұлғаларға кең ауқымды операциялар мен қаржылық қызметтер көрсетеді. Қазіргі банктер клиенттеріне 200-ге жуық түрлі өнім мен қызмет ұсына алады. Бұл әртараптандыру банктің тұрақтылығын арттырып, бір операциядағы шығынды басқа бағыттардағы табыспен өтеуге мүмкіндік береді.
Екінші деңгейлі банктердің институционалдық көрінісі
Екінші деңгейлі банктердің инфрақұрылымы филиалдар, қосымша үй-жайлар, өкілдіктер және арнайы лицензиялар арқылы сипатталады. Сондай-ақ депозиттерді міндетті кепілдендіру (сақтандыру) жүйесіне қатысу банктерге деген сенімді күшейтетін маңызды факторлардың бірі болып табылады.
Құрылымға қатысты негізгі көрсеткіштер (мысал ретінде)
- Екінші деңгейдегі банктер саны: 38
- Мемлекеттің 100% қатысуы бар банктер: 1
- Филиалдар саны: 374 → 356
- Қосымша үй-жайлар саны: 1925 → 1875
- Шетелдегі өкілдіктер саны: 17 → 18
- Резидент емес банктердің ҚР-дағы өкілдіктері: 32 → 29
- Депозиттерді кепілдендіру жүйесіне қатысушы банктер: 36 → 34
- Кастодиан қызметіне лицензиясы бар банктер: 11 → 10
Дереккөздер мәтінде көрсетілген: www.afn және өзге ресми ресурстар.
Нарықтық экономикасы дамыған елдерде коммерциялық банктердің несие жүйесіндегі негізгі операциялық буын болуы кездейсоқ емес. Банктер өзгермелі ақша-несие нарығы жағдайына бейімделіп, өнім қатарын кеңейту арқылы бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Соңғы жылдары екінші деңгейлі банктер мен басқа да несие ұйымдарының арасындағы бәсеке күшейіп, бұл жаңа қызмет түрлерін енгізуге және нарықтағы позицияны нығайтуға итермелеуде.
Банктік операциялардың логикасы: пассив және актив
Қазіргі коммерциялық банктердің қызметі шартты түрде пассивті және активті операцияларға бөлінеді. Бұл екеуі бір-бірін толықтыратын өзара байланысты жүйе: пассивтік операциялар ресурсты қалыптастырса, активтік операциялар сол ресурсты орналастырып, табыс әкеледі. Дегенмен, кез келген банктік операцияның түпкі мақсаты бір: табысты арттыру және шығынды азайту.
1995 жылғы 31 тамыздағы №2444 Заңның 30-бабына сәйкес, банктік қызмет көрсету — банктік операцияларды жүзеге асыру және заңда көзделген өзге де операцияларды орындау.
Коммерциялық банктер орындайтын негізгі операциялар
Клиент қаражатын тарту және шоттарды жүргізу
- Заңды және жеке тұлғалардың депозиттерін ақылы негізде қабылдау, банк шоттарын ашу және жүргізу
- Корреспонденттік шоттарды ашу және жүргізу
- Металдық шоттарды ашу және жүргізу
Есеп айырысу, қолма-қол ақша және инкассация
- Кассалық операциялар: қабылдау, беру, қайта санау, айырбастау, сұрыптау, қаптау және сақтау
- Банкноталар, монеталар және бағалы қағаздарды инкассациялау және жөнелту
- Аударым операциялары: клиент тапсырмасы бойынша ақшаны аудару
- Клиринг: төлемдерді жинау, тексеру, растау және өзара есепке алу, таза позицияны анықтау
Несиелік және қарыздық операциялар
- Несиелер беру: төлемділік, мерзімділік және қайтарымдылық шарттарымен
- Есепке алу (дисконт): вексельдер және өзге борыштық міндеттемелер
- Ломбардтық операциялар: тез өткізілетін бағалы қағаздар мен жылжымалы мүлікті кепілге алып, қысқа мерзімді несие беру
- Коммерциялық мәмілелерді қаржыландыру және форфейтинг
Бағалы қағаздар және төлем инфрақұрылымы
- Өз бағалы қағаздарын шығару: чектер, вексельдер, аккредитивтер, депозиттік сертификаттар, акциялар және өзге міндеттемелер
- Төлем карточкаларын шығару
- Төлем құжаттарымен операциялар: сатып алу, сату, сақтау және өзге де әрекеттер
Кепілдеме және агенттік сипаттағы қызметтер
- Үшінші тұлғалар үшін кепілдеме және ақшалай орындауды көздейтін өзге міндеттемелер беру
- Капитал салымдарын қаржыландыру (инвестиция иелерінің тапсырмасы бойынша)
- Бағалы қағаздар нарығындағы кәсіби қызмет: брокерлік, дилерлік, кастодиандық
Түйін: банк — уақытша бос ақша қаражатын тартуға, клиент тапсырмасы бойынша есеп айырысулар жүргізуге және заңда рұқсат етілген операцияларды орындауға құқылы несие ұйымы.
Коммерциялық банктердің базалық қызметтері
1) Уақытша бос қаражаттарды жинақтау (депозиттік база)
Уақытша бос ақшалай қаражаттарды жинақтау — коммерциялық банктердің дәстүрлі әрі базалық қызметі. Бұл процесс негізінен пассивтік операциялар арқылы жүзеге асады.
Пассивтік операциялардың негізгі нысандары
- Бағалы қағаздарды бастапқы эмиссиялау
- Пайда есебінен капиталды ұлғайту және қорлар құру
- Басқа заңды тұлғалардан несие алу
- Депозиттік салымдар тарту
Алғашқы екі нұсқа меншікті ресурстарды қалыптастырса, соңғы екеуі тартылған (заемдық) ресурстардың негізін құрайды. Меншікті капитал банктің тұрақтылығын қамтамасыз етіп, қажетті резервтерді қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Меншікті қаражат құрамына әдетте кіреді
- Жарғылық капитал
- Резервтік капитал
- Пайда есебінен құрылған капиталдар
- Сақтандыру резервтері
- Бөлінбеген пайда
Тартылған қаражаттар банк ресурстарының негізгі бөлігін қамтамасыз етеді және активтік операцияларды, әсіресе несиелеуді қаржыландыруда шешуші рөл атқарады. Бұл қаражаттар депозиттік және депозиттік емес тартылған ресурстарға бөлінеді. Депозиттер банк үшін салыстырмалы түрде арзан ресурс көзі саналады.
Депозит түрлері (банктік тәжірибеде)
Талап еткенге дейінгі депозиттер
Ағымдағы және есеп айырысу шоттарындағы қаражат. Салымшы алдын ала ескертусіз кез келген уақытта қаражатты ала алады немесе басқа шотқа аудара алады. Әдетте сыйақысы төмен немесе мүлде төленбейді; негізгі мақсаты — күнделікті есеп айырысуларды жүргізу.
Мерзімді салымдар
Белгілі бір мерзімге (әдетте 1 айдан жоғары) орналастырылады. Салымшы үшін — жоғары пайыз табу мүмкіндігі, банк үшін — тұрақты ресурс. Мерзімді салымдар ескертуімен кері алынатын және ескертусіз (қатаң мерзімді) нұсқаларға бөлінуі мүмкін.
Жинақ салымдары
Кең тараған түрі — жинақ шоты (жинақ кітапшасы бар шот). Шот иесі қаражат салу немесе алу кезінде белгіленген тәртіпке сай құжаттарды ұсынуы тиіс.
2) Экономиканы және халықты несиелендіру
Несиелеу — коммерциялық банктің басты активтік қызметтерінің бірі. Несиелік операциялар негізінде банктің несиелік портфелі қалыптасады. Бұл бағыт табыстылығы жоғары болғанымен, тәуекел деңгейі де салыстырмалы түрде жоғары.
Несиелік операциялар — несие беруші мен қарыз алушы арасындағы қарыз алушыға төлемділік, мерзімділік және қайтарымдылық шарттарымен белгілі бір ақша сомасын ұсынуға байланысты қатынастар.
Мерзімі бойынша жіктелуі
- Қысқа мерзімді: 1 жылға дейін
- Орта мерзімді: 1–5 жыл
- Ұзақ мерзімді: 5 жылдан жоғары
Несиенің негізгі түрлері
Банктік несие
Банктер мен қаржы ұйымдары қарыз алушыларға ақшалай түрде береді. Негізгі құқықтық құралы — несиелік шарт. Банктің мақсаты — пайыз түрінде табыс табу.
Коммерциялық несие
Несие беруші де, қарыз алушы да шаруашылық субъектілері болады: бір кәсіпорын екіншісіне тауар нысанында несие береді. Әдетте мәміле вексель арқылы рәсімделеді.
Экономикаға берілген кредиттер бойынша деректер (мысал фрагмент)
| Кезең | Барлығы (млн тг) | Ұлттық валюта | Шетел валютасы | Қысқа мерзімді | Ұзақ мерзімді |
|---|---|---|---|---|---|
| 12.09 | 7 644 036 | 3 944 283 | 3 699 754 | 1 213 473 | 6 430 563 |
| 01.10 | 7 609 178 | 3 956 379 | 3 652 799 | 1 218 940 | 6 390 238 |
| 02.10 | 7 656 977 | 3 964 381 | 3 692 596 | 1 214 131 | 6 442 845 |
| 03.10 | 7 600 585 | 3 964 367 | 3 636 218 | 1 217 478 | 6 383 106 |
| 04.10 | 7 577 936 | 3 984 155 | 3 593 780 | 1 194 849 | 6 383 087 |
| 05.10 | 7 563 739 | 4 047 572 | 3 516 168 | 1 205 126 | 6 358 613 |
| 06.10 | 7 476 425 | 4 034 320 | 3 442 106 | 1 205 493 | 6 270 932 |
| 07.10 | 7 453 071 | 4 033 498 | 3 419 572 | 1 189 180 | 6 263 891 |
| 08.10 | 7 451 444 | 4 075 328 | 3 376 116 | 1 189 565 | 6 261 879 |
| 09.10 | 7 493 312 | 4 151 423 | 3 341 888 | 1 169 392 | 6 323 920 |
Ескерту: 01.01.2010 ж. — қорытынды айналымдар есепке алынған. Дереккөз мәтінде көрсетілген: www.nationalbank.
Елде жүргізіліп жатқан реформалар аясында екінші деңгейлі банктердің несие үлесінің артуына ықпал ететін факторлардың бірі — Ұлттық Банктің пайыздық мөлшерлемесінің төмендеуі. Бұл жағдай қаржыландыру құнын азайтып, бизнес пен халыққа кредиттің қолжетімді болуына әсер етеді.
3) Инвестициялық қызмет: бағалы қағаздар портфелі
Банктің инвестициялық операциялары несиеден кейінгі маңызды орын алады және көбіне бағалы қағаздар портфелі арқылы іске асады. Мұндағы негізгі мақсаттар: табыс табу және өтімді активтерді толықтыру.
Инвестиция нысандары
- Мемлекеттік бағалы қағаздар
- Корпоративтік бағалы қағаздар
ҚР банктері инвестициялық активтердің елеулі бөлігін мемлекеттік бағалы қағаздарға орналастырады. Негізгі себептері: олардың өтімділігі жоғары және тәуекелі төмен. Сонымен бірге банктер өтімді корпоративтік құралдарға да қаржы салуды біртіндеп кеңейтуде.
Корпоративтік бағалы қағаздарға әдетте жатады
- Акциялар
- Облигациялар
- Депозиттік және жинақ сертификаттары
- Ипотекалық куәліктер
- Депозитарлық қолхаттар
4) Қаржылық операциялар: лизинг, факторинг, форфейтинг
Қаржылық операциялар банкке табыс әкелетін активтік операциялардың қатарына жатады. Олардың кең тараған түрлері — лизинг, факторинг және форфейтинг.
Лизингтің мәні
Лизинг — лизинг берушінің өзіне тиесілі құрал-жабдықтарды, техника мен өндірістік/сауда мақсатындағы мүлікті лизинг алушыға белгілі мерзімге, лизингтік төлем төлеу шартымен пайдалануға беруі. Лизинг инвестициялық процесті жандандырып, қолайлы инвестициялық климат қалыптастыруға ықпал етеді.
Лизингтің артықшылықтары (қысқаша)
- Кепіл мүлкі жеткіліксіз шағын кәсіпорындар үшін қолжетімді болуы мүмкін
- Кей жағдайда 100% қаржыландыруға жақын механизм ұсынады
- Мүлік лизинг беруші меншігінде болғандықтан, қамтамасыз ету құрылымы жеңілдеуі мүмкін
- Салықтық және есептік ерекшеліктер есебінен тиімділік беруі ықтимал
Қазақстанда лизингтік қатынастар 2000 жылдан бастап қарқынды дамыды. Ауыл шаруашылығын қолдау мақсатында құрылған «КазАгроФинанс» сияқты институттардың рөлі айқын. Қазіргі таңда елде 20-дан астам лизингтік компания жұмыс істейді, олардың бір бөлігі — жергілікті банктердің еншілес құрылымдары.
5) Есеп айырысу-кассалық қызмет көрсету
Кассалық операциялар — құндылықтарды қабылдау, қайта санау, айырбастау, беру, сұрыптау, орау және сақтауға байланысты операциялар жиынтығы. Отандық тәжірибеде есеп айырысу-кассалық қызмет көрсету, сонымен қатар, аударымдар, валюталық бақылау, инкассация және қолма-қол ақша логистикасын қамтиды.
Кең тараған бағыттар
- Банк шоттарын ашу және жүргізу
- Ұлттық және шетел валютасындағы аударымдар
- Төлем шартын өзгерту немесе қайтару рәсімдері
- Валюталық операцияларға бақылау
- Қолма-қол ақша беру, ұсақ ақшаны ірілендіру
- Инкассация және құндылықтарды жеткізу
6) Траст (сенімгерлік) операциялары
Траст (ағылш. trust — «сенім») — мүлікті сенімгерлік басқаруға беру арқылы қалыптасатын, меншік құқықтарын іске асырудың ерекше нысаны. Траст операциялары банк пен клиент арасындағы келісімшарт негізінде жүзеге асырылады және банк клиенттің сенімді тұлғасы ретінде әрекет етеді.
Траст қатысушылары
- Құрылтайшы — мүлікті (немесе мүліктік құқықтарды) сенімхат арқылы басқаруға беретін меншік иесі
- Сенімгер басқарушы — келісімшарт шарттарына сай басқару құқығын қабылдайтын тұлға (жиі — банк)
- Бенефициар — траст нәтижесін өз пайдасына пайдаланатын тұлға
Траст қызметтерінің негізгі бағыттары
- Жылжымайтын және жылжымалы мүлікті басқару
- Инвестициялық портфельді қалыптастыру және басқару
- Құндылықтарды сақтауға қабылдау
- Тұрақсыздыққа ұшыраған фирмалар бойынша кредитор талаптарын реттеуге қатысу
- Мұрагерлікке байланысты мүлікті басқару
Банк траст қызметтері үшін, әдетте, комиссиялық сыйақы алады. Траст операциялары жеке тұлғаларға, кәсіпорындарға және кейбір жағдайда мемлекеттік органдарға агенттік қызмет көрсету аясында кеңінен қолданылады.
Қорытынды
Қазіргі экономикада коммерциялық банктер ақша айналымы мен несие қатынастарын ұйымдастырумен ғана шектелмейді. Олар халық шаруашылығын қаржыландыруға қатысып, төлем инфрақұрылымын дамытады, депозиттерді тартады, инвестициялық және қаржылық операцияларды жүргізеді, бағалы қағаздар нарығында кәсіби қызмет көрсетеді, сондай-ақ кей жағдайларда делдалдық келісімдер мен мүлікті сенімгерлік басқару қызметтерін жүзеге асырады.
Нәтижесінде, екінші деңгейлі банктердің көпқырлы операциялары экономиканың тұрақты дамуына ықпал етіп, бизнес пен халықтың қаржылық қажеттіліктерін кешенді түрде қамтамасыз етеді.