Фирманың табысы
Табыс ұғымы және оның мағынасы
Табыс — кең таралған, жалпы қабылданған және әртүрлі жағдайларда түрліше мән берілетін көп мағыналы ұғым. Кең мағынасында ол ақшалай құны бар кез келген түсімді: ақша қаражатының келуін немесе материалдық құндылықты алуды білдіреді.
Негізгі анықтама
Фирманың табысы — активтердің артуына немесе міндеттемелердің кемуі есебінен капитал (меншік) көлемінің ұлғаюына алып келетін нәтижелердің жиынтығы.
Фирма табыстарын қалыптастыру
Фирманың табысы әдетте үш негізгі арна арқылы қалыптасады: өнімді сатудан түсетін табыс, басқа өткізуден алынатын табыс және өткізуден тыс операциялардан алынатын табыс (шығыстар шегерілгеннен кейін).
1) Өнімді сатудан түскен табыс
Өнімді сатудан түскен табыс — өнімдерді сатудан алынған ақшалай түсім. Талдауда бұл түсімге байланысты элементтер ретінде қосылған құн салығы (ҚҚС), акциздер және өнімнің өзіндік құны секілді құрамдастар жиі ескеріледі.
2) Басқа өткізуден алынған табыс
Бұл табыс негізгі қорларды және басқа да мүліктерді, қалдықтарды және өзге де активтерді сатудан түскен түсімдерді қамтиды.
3) Өткізуден тыс операциялардан алынған табыс
Өткізуден тыс табысқа құнды қағаздар бойынша дивидендтер, жалға беруден/алудан түсетін төлемдер, өсімақы, тұрақсыздық айыбы, айыппұл және басқа да ұқсас түсімдер жатады.
Табыс түрлері: деңгейлер және қолданылуы
«Табыс» ұғымы әртүрлі экономикалық деңгейлерде қолданылады: мемлекет деңгейінде (ұлттық табыс), фирма деңгейінде (жалпы табыс, таза табыс), ал жеке тұлғалар деңгейінде (халықтың ақшалай табысы, жеке табыс).
Фирманың жалпы табысы
Жалпы табысқа тауарларды сату мен қызмет көрсетуден түскен ақшалай түсімдер, атқарылған қызметтен алынған кірістер, мүліктік құндылықтарды сатудан түскен қаражат, сондай-ақ берілген несие үшін алынатын проценттер және басқа ақшалай әрі материалдық түсімдер кіреді.
Таза табыс
Таза табыс — кең қолданылатын ұғым. Ол, әдетте, жалпы табыс пен материалдық ресурстарға кеткен шығындар арасындағы айырма ретінде қарастырылады.
Экономикалық теориядағы көзқарас
Экономикалық теорияда табыс деп нарық субъектілерінің қарамағына заңды түрде тікелей түсетін ақша сомалары айтылады. Табыс алудың негізгі шарты — қоғамға пайдалы қызмет, яғни сұранысты қанағаттандыратын тауарлар мен қызметтерді өндіру.
Табыстың негізгі көрсеткіштері
Талдауда табыстың бірнеше түрі ажыратылады. Олар фирманың өнім көлемін, баға саясатын және өндірістік тиімділігін бағалауға көмектеседі.
Жалпы табыс (ЖТ)
Белгілі мөлшердегі тауарды сатудан түскен ақшалай түсім. Есептеудің қарапайым түрі: ЖТ = Баға × Мөлшер.
Формула
ЖТ = P × Q
Орта табыс (ОТ)
Жалпы табыстың өнім көлеміне қатынасы. Яғни бір өнім бірлігіне шаққандағы табыс: ОТ = ЖТ / K, мұнда K — өнім көлемі.
Формула
ОТ = ЖТ / K
Шекті табыс (ШТ)
Өнім көлемін арттырған кезде жалпы табыстың қаншаға өсетінін көрсетеді: ШТ = ΔЖТ / ΔK. Бұл көрсеткіш әрбір қосымша өнім бірлігінің өтемділігін бағалауға мүмкіндік береді және өзіндік құнмен бірге фирманың өндіріс ауқымын ұлғайту жөніндегі шешімдеріне құндық бағдар болады.
Формула
ШТ = ΔЖТ / ΔK
Қорытынды ой
Табыс — тек түсім емес, фирманың қаржылық нәтижесін сипаттайтын, активтер мен міндеттемелер арқылы капиталға әсер ететін маңызды өлшем. Жалпы, орта және шекті табыс көрсеткіштері өндіріс көлемін, баға мен шығындар арақатынасын бағалауда негізгі талдау құралдары ретінде қолданылады.