Жәңгір хан - батыр, қолбасы, Есім ханның баласы
Жәңгір хан: ел қорғаны, қолбасшы, саяси тұлға
Жәңгір хан — Есім ханның ұлы, батыр әрі қолбасы. Ол 1645–1652 жылдары Қазақ хандығын басқарды. Бұл кезең қазақ тарихындағы қазақ–жоңғар соғысының ең аумалы-төкпелі, елге ең ауыр тиген шақтарының бірі болды.
Негізгі деректер
- Тегі
- Есім ханның баласы
- Билік құрған жылдары
- 1645–1652
- Тарихи кезең
- Қазақ–жоңғар соғысының шиеленіскен уақыты
- Есте қалған аты
- Салқам Жәңгір
Тұтқынға түсуі және әскери тәжірибе жинауы
1635 жылы қалмақтар Жәңгір ханның еліне шабуыл жасап, оны маңындағы адамдарымен бірге тұтқынға алады. Ол шамамен жеті жылдай тұтқында болып, қарсы жақтың әскери тактикасын жан-жақты меңгереді. Кейін бірқатар серіктерімен елге оралып, Қазақ хандығының билігін өз қолына алады.
Орбұлақ шайқасы: аз қолмен үлкен әскерді тоқтату
1643 жылы Жәңгір хан әскери шеберлігінің арқасында небәрі 600 сарбазымен Батыр қонтайшының 50 мың әскеріне қарсы тұрып, ойсырата соққы береді. Бұл шайқаста Самарқанд билеушісі Жалаңтөс баһадүр де 20 мың қолымен көмекке келеді. Тарихта бұл қақтығыс Орбұлақ шайқасы деген атпен белгілі.
Шайқас барысында Жәңгір хан Цецен ханның ұлы Ғалдамамен жекпе-жекке шығып, жарақат алады. Соған қарамастан, күйрей жеңілген жоңғарлар ұзақ уақыт бойы қайта бас көтере алмайды.
«Салқам Жәңгір» атануы
Орбұлақтағы ерлігі мен алған жарақатының салдарынан Жәңгір хан шамамен жиырма жылдай сал болып жатады. Елі үшін жасаған жанқиярлық ерлігіне сүйсінген халық оны «Салқам Жәңгір» деп атап кеткен.
1652 жыл: отты қарудың басымдығы және ханның қазасы
1652 жылы болған қазақ–жоңғар соғысында жоңғарлар қазақтарды ауыр жеңіліске ұшыратады. Мұның басты себебі — жоңғарлардың отты қарумен жақсы жарақтануы еді. Қару-жарақ Ресей патшалығы тарапынан Сібір арқылы сатылып отырған. Ресейдің мақсаты — екі ел арасындағы өшпенділікті қайта қоздырып, қақтығысты тереңдете түсу болатын. Осы соғыста Жәңгір хан қаза табады.
Тарихи мұра
Жәңгір ханның елін, жерін қорғаудағы асқан ерлігі мен ел басқарудағы саяси қайраткерлігі халық жадында сақталып келеді. Оның өмірі — қиын-қыстау заманда стратегиялық ойлау, табандылық және елдік мүддеге адалдықтың айқын үлгісі.