Ұлы Жібек жолының саудасы мен тауарлары

Кіріспе

Ұлы Жібек жолының «жібек» деп аталу себебі — Қытай жібегінің халықаралық саудадағы айрықша рөлімен байланысты. Ал «Ұлы» деген анықтама бұл жолдың Шығыс пен Батысты кең ауқымда тоғыстырып, құрлықаралық байланыстардың басты арнасына айналуын білдіреді. Осы себепті ол тарихта Ұлы Жібек жолы деген атпен орнықты.

Ұлы Жібек жолы — адамзат тарихындағы ең маңызды құбылыстардың бірі. Оның басқа тарихи үдерістерден ерекшелігі бірнеше қырынан көрінеді: мұсылмандық діни және қоғамдық нысандардың (мешіттер, шығыс моншалары, ғибадатханалар, мавзолейлер және т.б.) салынуы; байланыс желісінің әлем аумақтарының едәуір бөлігін қамтуы; әртүрлі өркениеттердің өзара ықпалдаса отырып, жаңа саяси-мәдени кеңістіктердің қалыптасуына ықпал етуі.

Негізгі түйін

Жолдың бастауы Қытайдағы Хуанхэ аңғарынан басталып, Ұлы Қытай қорғанының батыс шетінен өтіп, Іле мен Ыстықкөлге жеткен.
Қазақстан аумағындағы көшпелі мемлекеттік бірлестіктердің әлемдік байланыстарға араласуына, қалалық мәдениеттің өсуіне серпін берген.
Сауда ғана емес, дипломатия, дін, өнер, технология және тұрмыстық мәдениет алмасуының тұрақты арнасына айналған.

Ерте байланыстар және жолдың қалыптасуы

Алыс-беріс пен өзара қарым-қатынас б.з.д. III–II мыңжылдықтарда-ақ басталған. Бадахшан тауларынан лазурит, Хотан маңындағы Яркендарияның жоғарғы ағысынан нефрит өндіріліп, осы бағалы шикізаттар айналасындағы байланыстар біртіндеп реттеліп, тұрақты сипат ала бастады.

Ұлы Жібек жолының дамуы

Б.з.д. I мыңжылдықтың орта шенінде Қара теңіз өңірінен Дон бойына, одан Оңтүстік Оралдағы савроматтарға, Ертіске, Алтайға, жоғары Ертіс пен Зайсан алқабын мекендеген аргиппейлер еліне тартылған Дала жолы жұмыс істей бастады. Бұл бағытпен жібек, ұлпа мен тері, иран кілемдері, асыл метал бұйымдары сауда арқылы тараған.

Қымбат жібек түрлерін таратуға сақтар мен скифтердің көшпелі тайпалары да қатысқан. Олардың дәнекерлігі арқылы бұл тауар Орта Азия мен Жерорта теңізі аймағына дейін жетті.

Б.з.д. II ғасырдың ортасынан бастап Жібек жолы елшілік пен сауда-саттықтың тұрақты желісі ретінде қалыптасады. Ал XI–XII ғасырларда Қытайдан шығып, Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы Батысқа өтетін бағыт ерекше жанданды.

Неге жол Жетісу бағыты арқылы күшейді?

Саяси бақылау

Жетісуда Орта Азияға жүретін сауда жолдарын бақылайтын Түрік қағандарының ордалары орналасты.

Қауіпсіздік

Ферғана арқылы өтетін жол VII ғасырда ішкі қақтығыстар салдарынан қауіпті бола түсті.

Сұраныс

Бай қағандар мен олардың ортасындағы тұтыну мәдениеті халықаралық тауар айналымын күшейтті.

VI–XIV ғасырларда керуендердің басым бөлігі осы жолмен жүрді. Дегенмен, бағыт үнемі өзгеріп отырды: кей учаскелер күшейсе, кейбірі бәсеңдеп, қалалар мен бекеттер қаңырап қалды. Құрлықтағы саяси жағдай елшілер мен саудагерлердің қай жолды таңдайтынын шешіп отырды.

Қазақстандағы негізгі бағыттар мен қала тораптары

Қазақстандағы учаскені батыстан шығысқа қарай шолсақ, жол Шаштан (Ташкент) шығып, Тұрбат асуы арқылы Испиджабқа (Сайрам) жеткен. Бұл өңір — орта ғасырларда сауда мен мәдени алмасудың ірі орталығы болған.

Испиджаб → Тараз → Суяб → Баласағұн

Испиджаб — құлдар, бөз маталар, қару-жарақ, семсер, мыс пен темір саудасы жүрген орталық. Керуендер Шараб пен Будухкент арқылы Тараз қаласына беттеген.

Тараз VI ғасырдан бұрын-ақ белгілі. 568 жылы түрік қағаны Дизабұл Византия елшілігін осы қалада қабылдаған. Жазба деректерде «көпестер қаласы» ретінде аталады.

Таразға жақын Жамухат, ал Талас алқабында Атлах секілді қалалар орналасқан. 751 жылы Атлах түбінде арабтар мен қытай әскері шайқасқан.

Кейін жол Наукент (Синчэн — «Жаңа қала») арқылы өтіп, Батыс Түрік қағанатының астанасы болған Суябқа, одан әрі Баласағұнға ұласқан.

Сырдария бойындағы керуен жолы үстіндегі ірі қалалардың қатарында Отырар (Фараб) мен Шавғар аталады. Ұлы арқаудан терістік пен шығысқа қарай тарамдалған бағыттар Орталық және Шығыс Қазақстанға, Сарыарқаға, Ертіс пен Алтайға, әрі Моңғолияға дейін созылған. Бұл арқылы малға, жүн мен теріге, металлға бай өңірлер халықаралық сауда жүйесіне тартылды.

Сауда және тауарлар

Жібек жолы әуелгіде қытай жібегін сырт елдерге шығаруға қызмет етті. Кейін бұл күре жолмен Рим мен Византиядан, Үндістан мен Ираннан, Араб халифатынан, одан соң Еуропа мен Русьтен көптеген тауарлар тасылды: мирра мен ладан, жасмин суы мен амбра, кардамон мен мұсқат жаңғағы, женьшень, кілемдер мен маталар, бояулар, минералдық шикізат, гаухар мен яшма, янтарь мен маржан, піл сүйегі, құйма алтын, ұлпа-терілер, теңгелер, қару-жарақ түрлері және өзге де бұйымдар.

Экспортталған және тасылған тірі тауарлар

Ферғананың әйгілі сәйгүліктері мен араб арғымақтары, түйелер мен пілдер, сирек аң-құс (арыстан, ілбіс, жайран), қаршыға, тотықұс, түйеқұс сияқты жануарлар да керуендермен бірге жүрген.

Азық-түлік және дақылдар

Жүзім, шабдалы, қауын, бұрыш, қалампыр, қант, көкөністер мен жемістер, түрлі шөптер кең аймақтарға тараған.

Жібектің ерекше мәртебесі

Сауданың басты өзегі — жібек болды. Ол алтынмен қатар халықаралық құндылық өлшемі ретінде қолданылып, хандар мен елшілерге сыйға тартылды, жалдамалы әскерге жалақы ретінде берілді, мемлекеттік қарызды өтеуге пайдаланылды.

Керуендер алып жүрген тауарлардың бір бөлігі Қазақстан қалаларында қалып отырғанын археологиялық олжалар дәлелдейді. Соның ішінде халықаралық сауда үшін айрықша маңызды табылым — Отырардағы күміс көмбе. Онда әр аймақ теңге сарайларының өнімдері кездеседі, ал көмбедегі теңгелерді шекіген мерзім шамамен XIII ғасырдың 60-жылдарымен байланыстырылады.

Мәдениеттер ықпалы және өнердің таралуы

Орта ғасырдың бастапқы кезеңінде Азия кеңістігінде «әлемнің төрт патшалығы» туралы түсінік кең тарады. Бұл тұжырым бойынша: оңтүстікте — «пілдер патшасы» (Үндістан), батыста — «бағалы тастар патшасы» (Иран мен Византия), солтүстікте — «сәйгүліктер патшасы» (Түрік қағанаты), шығыста — «адамдар патшасы» (Қытай) орналасқан деп қабылданған. Кейін бұл идея мұсылман авторларының еңбектерінде де көрініс тапты.

Жібек жолы тауармен бірге қолданбалы өнер, сәулет, қабырға живописі, киім үлгісі, сәндік талғам сияқты мәдени «үлгілерді» таратты. Сонымен қатар саз, би, сахналық ойындар да кең жайылды; шетелдік оркестрлер сарай қызметінің құрамына енгізілді.

Деректен үзінді мазмұны

Будда сопысы Сюань Цзянь Түрік қағанының Суяб маңындағы ордасында елшілерді қабылдау кезінде саздың үздіксіз орындалғанын, жатжерлік әуендердің металл сыңғырымен сүйемелденіп, тыңдаушыны тәнті еткенін жазады. Тан дәуірінде Қытайда Шығыс Түркістан мен Орта Азияның ән-күйлері кең тараған.

Қазба жұмыстарынан табылған көптеген заттай айғақтар мәдениеттердің өзара ықпалын дәлелдейді: бишілерді, маскалы актерлерді, түйе үстіндегі музыкалық ансамбльдерді бейнелейтін Тан дәуірінің терракоталары; Пенджикент, Варахша, Топырақ қала және Шығыс Түркістан қалаларындағы қабырға суреттері — соның айқын көрінісі.

Діни идеялардың таралуы

Жібек жолымен бірге діни идеялар да кең тарады. Үндістаннан Орта Азия мен Шығыс Түркістан арқылы Қытайға буддизм жетсе, Сирия мен Ираннан, Аравиядан христиандық ағымдар тарады, ал кейін ислам кең өріс алды. Зерттеушілердің пікірінше, буддизмнің Қытайға таралуы б.з.д. I ғасырдан басталған, бұл үдеріске соғдылар, парфяндар және қаңлылар айрықша үлес қосқан.

Исламның таралуымен бірге Орта Азия мен Қазақстан қалаларында қоғамдық моншалар секілді жаңа қоғамдық құрылыстар қалыптасты. Араб жазуының көркемдік мүмкіндігін пайдаланған керамикалар, игі тілектер мен өсиеттер жазылған сәндік бұйымдар кеңінен таралды.

Қалалық мәдениет және экономикалық өзгерістер

VI ғасыр мен XI ғасырдың бірінші жартысында Қазақстан аумағында отырықшылық пен қалалық өмір дамыған ірі тарихи-мәдени аймақтар айқындалды. Соның ең маңыздылары — Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу. Бұл өңірлерде көшпелілер мен егіншілердің қарым-қатынасы әрдайым бірқалыпты бола бермеген: шапқыншылық та, өзара қысым да болған. Сонымен бірге ықпалдасу нәтижесінде шаруашылық пен мәдени тәжірибе алмасуы жүрді.

Археологиялық зерттеулер Қазақстанның оңтүстігінен VI–IX ғасырларға жататын көптеген қала жұрттарын анықтады. Олардың бірқатарының атауы белгілі: Испиджаб, Шараб, Будухкент, Отырар (Фараб), Шавғар. Бұл қалалардың құрылымында әдетте үш бөлік байқалады: арк (қамал-сарай), шахристан (ішкі қала), рабад (қала маңы).

Қолөнер

Теміршілік-ұста ісі ерекше дамыды. Темір бұйымдардың көп табылуы өндірістің ауқымы мен техникалық мүмкіндігін көрсетеді.

Металл өңдеу

Мыстан бұйым жасайтын орындар қалалардың көбінде болған. Шикізат көздері Қаратау, Талас, Іле, Жоңғар Алатауы маңында өндірілді.

Нарық және теңге

IX–XII ғасырларда тауар-ақша айналымы күшейді. Испиджаб, Отырар, Тараз, Яссыда теңге сарайлары жұмыс істеді.

Қала халқының көбеюі ауыл шаруашылығы өнімділігін арттыруды талап етті, соның нәтижесінде қолдан суару жүйелері жетілдірілді. Отырар аймағы материалдары бұл өзгерістерді айқын көрсетеді.

Қорытынды

Ұлы Жібек жолының пайда болуы мен тарихи дамуы нәтижесінде мәдени, экономикалық және саяси-әлеуметтік байланыстардың бұрын-соңды болмаған жүйесі қалыптасты. Шығыс пен Батыс арасындағы мәдени алмасу күшейді: көшпелілер аумағында қалалық мәдениет орнықса, отырықшы өңірлер көшпелі тұрмыстың көптеген тәжірибесін, соның ішінде көлік пен мал шаруашылығы тәсілдерін игерді.

Жібек жолы саясат пен дипломатия тұрғысынан да зор нәтиже берді: Қытай империясы мен үйсін, қаңлы, сондай-ақ орта ғасырдағы түркі тілдес мемлекеттердің өзара байланысын нығайтты. Бұл тарихи маршруттың маңызын бүгінгі күнмен салыстырғанда да көруге болады: қазіргі «Батыс Қытай — Батыс Еуропа» магистралының Қазақстан аумағы арқылы өтуі көне керуен жолының кеңістіктік-тарихи логикасын жаңаша жалғастырып отыр.

Демек, Ұлы Жібек жолын саяси дипломатияның да, өркениеттік ықпалдасудың да айнасы деуге толық негіз бар.

Пайдаланылған әдебиеттер

Ұлы дала тарихы, Маданов М. — Алма-Ата, 1997 ж.
Қазақстанның көне тарихы, Мұратхан.