Ибн Рушд философияда Қос ақиқат ілімінің негізін қалаушы
Араб философиясы: қалыптасуы, бағыттары және ықпалы
Араб философиясы — мұсылман дінін қабылдаған, араб тілінде сөйлейтін Шығыс халықтары ойшылдарының орта ғасырлар дәуіріндегі философиялық ілімдерінің жиынтығы. Бұл дәстүр дін, логика, жаратылыстану, адам еркі, қоғам және эстетика сияқты мәселелерді жүйелі түрде талқылап, Шығыс пен Батыс ойлау тарихына терең ықпал етті.
Негізгі өзек
- Каламның рационалдық талдауы (мұтазилиттер дәстүрі)
- Аристотель философиясы мен логикасына сүйенген перипатетизм
- Діни-мистикалық бағыт ретінде суфизмнің дамуы
- Еуропалық орта ғасыр мен Қайта өрлеу эстетикасына әсері
Бастау көздері: мұтазилиттер және рационалдық калам
Араб философиясының қалыптасуы мұтазилиттердің қызметімен тығыз байланысты. Олар каламның рационалдық бағытын дамытып, адамның ерік-жігер бостандығы, Құдайдың сипаттары, жауапкершілік және әділет мәселелерін талқылады. Бұл талқылаулар уақыт өте келе таза догматикалық шеңберден шығып, кейбір діни қағидаларды қайта пайымдауға дейін барған концепциялармен аяқталды.
Аудармалар дәуірі және Аристотель ықпалы
IX ғасырда араб ойшылдары көне дәуірдің жаратылыстану ғылымымен қатар философиясымен де жүйелі түрде таныса бастады. Ерекше назар Аристотель мұрасына — логика, табиғаттану және метафизика мәселелеріне ауды. Осы интеллектуалдық орта Шығыс перипатетизмінің қалыптасуына жол ашты.
Аль-Кинди және Шығыс перипатетизмі
Аристотельдің негізгі концепцияларын сол кездегі араб дүниесіне алғаш енгізген ойшыл ретінде Аль-Кинди Шығыс перипатетизмінің атасы саналады. Аль-Кинди (800–870) — философ, астролог, математик әрі дәрігер; «арабтардың философы» деген құрметті атаққа ие болған.
Оның дүниетанымының өзегі — жалпыға ортақ себептілік байланыс идеясы: бір құбылысты түбіне дейін пайымдау арқылы адам тұтас әлемді тануға жақындайды.
Құран жолын ұстанушылар арасында Аль-Киндиге күмәнмен, тіпті күпірлікпен қарағандар да болды. Оның көптеген еңбектерінен бүгінге дейін тек шағын үзінділер ғана жеткен.
Әл-Фараби мен Ибн Сина: ілімнің тереңдеуі
Шығыс перипатетизмінің одан әрі дамуы Әл-Фараби мен Ибн Сина есімдерімен байланысты. Аль-Киндиден өзгеше түрде олар дүниенің мәнділігі мен қисындылығын негіздеуге ұмтылды: Құдайды «өзі арқылы қажетті ақиқат» деп сипаттаған тұжырымдар осы арнада айқындалды.
Әл-Фараби: қоғам, бақыт және «Қайырымды қала»
Әл-Фараби Әбу Нәсір Мұхаммед ибн Тархан (870 — Сырдария бойындағы Фараб қаласы; 950 — Дамаск) — Шығыс философы, ғалым-энциклопедист, шығыс аристотелизмінің ірі өкілі. Ол Аристотель мен Платон мұраларын зерттеп, толықтырып жалғастырғаны үшін «Әлемнің екінші ұстазы» атанған.
Трактаттар
Философиялық, математикалық, әлеуметтік-эстетикалық еңбектер.
Негізгі идея
Бақытқа жетудің негізі — қайырым жасау.
Белгілі шығарма
«Қайырымды қала тұрғындары» ілімі.
Әл-Фараби қайырымдылыққа бейімделген адамдар қауымында жамандық атаулы азаяды, соның нәтижесінде олар бақытты ғұмыр кешеді деген тұжырым жасайды. Оның идеялары Ибн Синаға, Ибн Туфейлге, Ибн Рушдке, сондай-ақ Батыс Еуропаның философиясы мен ғылымына ықпал етті.
Ибн Сина (Авиценна): ғылым, философия және сыншыл ой
Ибн Сина Әбу Әли (Авиценна, 980–1037) — ортағасырлық тәжік философы, дәрігері әрі ғалым. Ол Бухарада және Иранда өмір сүрді. Негізгі еңбектері қатарында «Білім кітабы» (Данишнама), «Емдеу кітабы», «Медицина каноны» бар.
Философиялық ұстанымдары
- Көне дүние философиясы мен ғылымын араб әлемі арқылы Еуропаға таратуға ықпал етті.
- Аристотель логикасы, физикасы және метафизикасын жетілдірді.
- Материяның мәңгілігін мойындап, құбылыстардың себептілігін талдады.
- Астрология және өзге сәуегейліктерге қарсы пікір білдірді.
- Кейбір мәселелерде аристотелизмнен алыстап, неоплатонизмге жақындады.
Суфизм: рухани тәжірибе және мистикалық таным
Әл-Фараби мен Ибн Сина дамытқан перипатетизммен қатар суфизм ілімі де кең тарады. Суфизм (араб. суф — жүн; суфи — жүннен тоқылған шекпен киген) — исламда VIII–IX ғасырларда пайда болған діни-мистикалық ілім.
Негізгі қағидалары
Ерте суфизмде жекелеген материалистік элементтері бар пантеистік сарын байқалады: Құдайдың хақтығын мойындай отырып, айналадағы заттар мен құбылыстарды Оның эманациясы деп түсіндіреді. Ілім бойынша өмірдің ең жоғары мақсаты — адам жанының Құдаймен бірігуі; бұл мақсатқа жету үшін пендешіліктен қол үзу, рухани тәрбие және ішкі тазару талап етіледі.
Құдаймен бірігу, суфизмге сай, діндар адамның өзін-өзі ерекше шабыттану күйіне жеткізуі арқылы іске асады.
Әл-Ғазали: эстетика, мінез-құлық және музыка туралы пайым
Әл-Ғазали Ибн Мұхаммед (1059–1111) — исламды зерттеуші ғалым, философ. Оның эстетикалық көзқарастары мінез-құлық философиясымен тығыз байланысты. Ол «Дін ғылымының жандануы» атты еңбектің авторы.
Әсемдік туралы
Әл-Ғазали үшін асқақтайтын құндылық тек сезім, түйсік және елес арқылы қабылданатын нәрселермен шектелмейді; ақыл-парасат жететін объектілер де (мысалы, тамаша мінез, тамаша ғұмыр) жоғары бағалана алады. Рухани әдемілікке баға беру тән сұлулығын бағалаудан күрделірек деп есептейді.
Музыка туралы
Музыканы тек көңіл көтеру үшін қажет деп санайтын адамға оны тыңдаудың қажеті жоқ; ал музыкадан ләззат алып, сазды әуеннен рухани әсер табатын адамдарға тыңдауға болады деген пікір айтады.
Құран және поэзияның эстетикалық әсері
Әл-Ғазали Құран мен поэтикалық шығармалардың эстетикалық ықпалын салыстырып, кей жағдайда поэзияның әсері күштірек болатынын атап өтеді: алғаш естілген жаңа әуен немесе жаңа өлең бұрыннан белгілі мәтіннен тереңірек әсер қалдыруы мүмкін. Сонымен бірге ол Құранның қасиетті мәртебесін айрықша жоғары қояды және Құран сөздерін музыкаға түсіруге болмайтынын, өйткені Құран — Құдай жаратқан ғажап мұра екенін баса айтады.
Ибн Рушд: «қос ақиқат» және философияның дербестігі
Ибн Рушд Мұхаммед (1126–1198) — Кордова халифаты дәуірінде Испанияда өмір сүрген ортағасырлық араб ғалымы, философ. Негізгі еңбектері: «Жоққа шығаруды жоққа шығару», «Дін мен философияның байланысы туралы қорытынды».
Негізгі тезистер
- Исламнан қол үзбей-ақ материя мен уақыттың мәңгілігін негіздеуге талпынды.
- Адам жанының өшпейтіндігі және о дүниелік өмір туралы кейбір түсініктерге сын айтты.
- Ақыл-парасаттың нанымнан артықшылығын негіздеп, философияның өзіндік тәсілі бар екенін көрсетті.
«Қос ақиқат» ілімі
Ибн Рушд философиядағы «қос ақиқат» ілімінің негізін қалаушылардың бірі ретінде танылады. Бұл идеяның мәні: философиялық және діни ақиқат бірдей емес; дінде ақиқат саналатын кейбір тұжырым философия тұрғысынан жалған болуы мүмкін, ал философиялық ақиқат дін аясында теріске шығарылуы ықтимал. Ілімнің түпкі мақсаты — философияны діннің тікелей қысымынан босатып, оны дербес ілім ретінде орнықтыру.
Оның Аристотель шығармаларына жазған түсіндірмелері Еуропа ойшылдарын антикалық философиямен таныстыруда ерекше рөл атқарды. Сонымен қатар Ибн Рушд философтарға өз ілімін көпшілік алдында абайлап жариялауды ескертеді: бұл діни сенімнің әлсіреуіне, соның салдарынан моральдық ұстанымдардың бұзылуына әкелуі мүмкін деп санаған.
Ахмет Яссауи: түркілік суфизм және «Диуани Хикмет»
Ахмет Яссауи (шамамен 1093–1166/67) — түркілік суфизмнің негізін салушы. Ол Түркістан (Яссы) маңындағы Сайрам (Исфиджаб) қаласында туған. Яссауи есімі Түркістанның «Кіші Мекке» атануымен де тікелей байланысты.
Тарихи маңызы
Оның мистикалық танымға негізделген түркілік тарихаты түркі тайпаларының исламға бет бұруына айтарлықтай әсер етті. «Диуани Хикмет» («Парасатты сөздер жинағы») — XII ғасырдан жеткен, кейінгі ұрпаққа ғибрат болатын асыл мұра.
Халуаға түсу
Яссауи 62 жасқа келгенде: «Пайғамбар жасына жеттім, пайғамбардан артық күн көруге қақым жоқ», — деп, жер астындағы халуаға (жалғыздықтағы ғибадатқа) түскені айтылады. Өмірінің соңына дейін уақытын Хақ жолына арнап, сол халуада өткізген.
Қорытынды: Еуропаға тараған интеллектуалдық серпін
Орта ғасырлардағы мұсылман ойшылдарының философиялық және эстетикалық идеялары Еуропаның ортағасырлық мәдениетіне, сондай-ақ Қайта өрлеу дәуірінің дүниетанымына елеулі ықпал етті. Логика мен метафизикадан бастап қоғам, мораль және өнер туралы түсініктерге дейін араб философиясы әлемдік зияткерлік тарихтың маңызды арнасына айналды.