1924 - 1925 жж Орта Азиядағы ұлттық - мемлекеттік межелеу үлкен күрделі процесс болды
1924–1925 жылдар: межелеудің асығыстығы және құжаттық кемшіліктер
1924–1925 жылдары Орта Азиядағы ұлттық-мемлекеттік межелеу аса күрделі үдеріс болды. Соған қарамастан, межелеу шаралары бар болғаны бір жарым жылдың ішінде аяқталды. Дәл осы қысқа мерзім шекараны анықтауда жаңсақтықтардың орын алуына алып келді.
Аумақты бөлу іс жүзінде «тақыр жерде» жүргізілді: ұсақ масштабтағы ескі карталарға сүйенілді, ал олардың өзінде қателік те, күмәнді тұстар да көп еді. Нәтижесінде құжаттың сипаттамалық және графикалық бөліктерінде қателер мен бұлдыр жайлар жеткілікті болды. Кейінірек сипаттамаларға халықтың тарихи қалыптасқан тұрмысы, шаруашылық жүргізу дағдылары және этностық үдерістер әлсіз ескерілгені туралы ескертпелер енгізілді.
Құжаттың кіріспесінің өзінде шекара сипаттамасының «абсолютті дәл» еместігі мойындалды: дәлдік толық аудандастыру түпкілікті бекітілгеннен кейін ғана мүмкін екені атап көрсетілген. Сонымен бірге, бұл нұсқа «осыған дейін жарияланған материалдарға қарағанда барынша дәлденген» деп бағаланды.
Сөйтіп, бастапқы кезеңнен-ақ нақты сызыққа емес, негізінен «принциптік межелеу» идеясына сүйенілді. Бұл алда шекара сызығын нақтылау қажет болатынын да ашық білдірді. Мұндай бұлдырлық республикааралық шекараны нақтылау үшін жалпы мемлекеттік деңгейде жүйелі қадамдар жасауды талап етті: жас республикалардың экономикалық және әлеуметтік қалыптасуы шаруашылық жүргізу мен әкімшілік жауапкершілік шекараларын айқын бөлуді қажет етті.
1928–1934 жылдар: комиссиялар және шешілмеген даулар
Шекара бойындағы түйткілдер одақтық деңгейде қайта-қайта көтерілді. Мәселенің қаншалықты өткір болғанын 1928–1934 жылдар аралығында төрт рет комиссия құрылып, шекара дауларына араласқанынан-ақ көруге болады.
1-комиссия (1928)
1928 жылы құрылған комиссия 22–24 қазандағы актімен Қазақ АКСР-нің бұрынғы Іржар (кейін Мақтаарал) ауданы мен Өзбек КСР-нің бұрынғы Мырзашөл ауданы арасындағы шекараның даулы емес бөлігін ғана ішінара белгіледі.
Акт мазмұнында бірқатар учаскені белгілеу мүмкін еместігі көрсетілді: кей ауылдардың әкімшілік бағыныстылығы анықталмаған, кей жерлерде табиғи белгілер жоқ, сондықтан шекараны жасанды межелік белгілермен және құралдық түсіріліммен нақтылау қажет делінді.
Комиссия шекараның даулы бөлігін анықтау үшін жер өлшеушілер қатысатын арнайы экспедиция ұйымдастыруды, оны сумен және уақытша баспанамен қамтамасыз етуді ұсынды. Дегенмен қабылданған ішінара шешімдер халықты толық қанағаттандырмады.
2-комиссия (1931)
1931 жылғы комиссия 27 маусым актісімен Қазақ АКСР-нің Қызылқұм ауданы мен Мақтаарал ауданының оңтүстігі және Өзбек КСР-нің Жызақ пен Фариж аудандары арасындағы шекараны белгілеуге тырысты. Бірақ шекара жергілікті жерге шықпай-ақ, болжамды түрде жүргізілді.
Комиссия шешімі Өзбек ОАК-тың 1935 жылғы 25 наурыздағы қаулысымен қуатталғанымен, Қазақ ОАК 1935 жылғы 9 желтоқсанда қарсылық білдірді. Демек, толық келісімге қол жеткізілді деу қиын.
3-комиссия (1934)
1934 жылғы үшінші комиссия 24 сәуір актісімен 1931 жылғы 27 маусымда бекітілген шекараны қайта қуаттады. Бұл нәтижені өзбек жағы қолдағанымен, қазақ жағы қарсы шықты.
4-комиссия (1934)
Сол жылы құрылған төртінші комиссия 23 қараша хаттамасы бойынша ортақ келісімге келе алмады. Қорытындысында, межелеуден кейінгі төрт комиссияның да негізгі мақсаты толық орындалмады: өзара ымыраға келу мүмкін болмады.
1936–1937 жылдар: ірі бөлігін келісу, бірақ заңдық тұрғыда аяқталмауы
1936–1937 жылдары тең дәрежелі жаңа комиссия құрылып, тұңғыш рет Қазақстан–Өзбекстан шекарасының едәуір бөлігін принциптік тұрғыда келісуге мүмкіндік берді. Нәтижені Қазақ КСР мен Өзбек КСР Жоғарғы Кеңестері қаулыларымен бекітті. Алайда бұл келісім одақтық деңгейде бекітілмегендіктен, заңдық тұрғыда толық аяқталды деуге келмеді.
Іс жүзінде бастапқы бұлдырлық сақталып, шекаралық әрі шаруашылық дауларға түрткі болып отырды. 1940 жылы қазақ тарапынан 1936–1937 жылдардағы комиссияның қазақ бөлігіндегі кей мүшелерге қатысты репрессиялар орын алды. Ұлы Отан соғысы жылдары шекара мәселесін қайта қарау кейінге шегерілді: басты басымдық соғыс мұқтаждықтарын өтеу болды.
Кеңес дәуіріндегі ірі өзгерістер: 1956, 1963, 1971
Соғыстан кейінгі кезеңнен бастап КСРО ыдырағанға дейін Қазақстан мен Өзбекстан арасындағы шекара үш рет ірі өзгеріске ұшырады. Бұл өзгерістер 1956, 1963 және 1971 жылдары КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының Қазақ КСР мен Өзбек КСР арасындағы шекараны ішінара өзгерту туралы жарлықтары арқылы жүзеге асты. Әр өзгеріс кейін үлкен дауларға негіз болды.
1956 жыл: Бостандық ауданы және Мырзашөлдің бір бөлігі
1956 жылғы өзгеріс бірқатар құжаттармен заңдастырылды: Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесінің 1956 жылғы 21 қаңтардағы қаулысы, Өзбек КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1956 жылғы 24 қаңтардағы жарлығы және КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1956 жылғы 13 ақпандағы жарлығы.
1956 жылғы 15 наурызда Газылкентте толтырылған хаттамада Бостандық ауданының (шамамен 4180 шаршы км) және «Голодная степь» аумағының бір бөлігі (4901 шаршы км) берілетіні, сондай-ақ аудан құрамындағы колхоздар, МТС, зауыттар, рудоуправление, орман шаруашылықтары, мектептер мен мәдени-ағарту, емдеу мекемелері және басқа да ұйымдардың баланстық негізде берілетіні нақты көрсетілді. Қабылдау-тапсыру жұмыстарын 1956 жылғы 1 мамырға дейін аяқтау, ал шекараны жергілікті жерде техникалық рәсімдеуді 1 маусымға дейін жүргізу міндеттелді.
Осылайша Оңтүстік Қазақстан облысының орталығы Газылкент ауылында орналасқан Бостандық ауданы Өзбек КСР құрамына өтті. Бұл шешімнің қалай қабылданғаны жөнінде сол кездегі үкіметтік комиссия құрамында болған, кейін көзі тірі куәгер ретінде аталған профессор Хайдар Арыстанбековтің естеліктері бар.
Себеп ретінде айтылған уәждер
Х.Арыстанбековтің айтуынша, өзбек басшылығы Мәскеуге хат жолдап, негізгі уәж ретінде ауданға қатынау Ташкент арқылы жүретінін, мақта егістігін ұлғайтып, экономиканы көтеретінін алға тартқан.
Ауыр моральдық салдар
Куәгер естелігінде құжаттарға қол қою сәті, жергілікті халықтың күйзелісі, «Бізді қайда тастап бара жатырсыңдар?» деген қарттардың сөзі оқиғаның адам тағдырына әсерін айқын көрсетеді.
Дегенмен, берілген жер көлемі туралы деректерде қайшылық та кездеседі: бір құжатта Бостандық ауданы бойынша өзге сан аталады, ал басқа дерекке сүйенген пікірде ауданның 540 мың гектарының 418 мың гектары берілгені, қалған бөлігі Қазақстанда қалғаны айтылады. Бұл қайшылықтың өзі шекаралық құжаттандырудың қаншалықты күрделі болғанын аңғартады.
Сол кезеңде Өзбекстан баспасөзінде бұл қадам «қазақ халқының сыйы» ретінде дәріптеліп, өзбек депутаттары ризашылық мазмұндағы жолдаулар жариялағаны айтылады: жаңа колхоздар мен совхоздар құру, мақта алқаптарын кеңейту, бақ пен жүзімдік өсіру, мектептер мен денсаулық нысандарын салу уәделері берілген.
1963 жыл: Киров, Мақтаарал және Қызылқұм аумақтары
1963 жылы Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 26 қаңтардағы жарлығы жарияланып, Киров пен Мақтаарал аудандары және Қызылқұм ауданының Қызылқұм, Шымқорған ауылдық кеңестері Өзбек КСР құрамына берілді. Сонымен бірге Киров ауданының Жаңашардара, Шардара ауылдық кеңестері және Сырдария қалалық кенті Қызылқұм ауданына берілетіні көрсетілді.
Өзбек КСР құжаттарында бұл өзгеріс «ұлы жомарттық актісі» ретінде бағаланып, берілген жерлердің жалпы аумағы туралы ірі сандар келтірілді және ондағы колхоз-совхоздар мен ұйымдардың түгел берілетіні атап көрсетілді.
Мәтінде бұл шешімнің саяси контексті де аталады: сол кезеңдегі кадрлық ауыс-түйіс, Мәскеудің ықпалы, сондай-ақ «аудандарға қатынау Ташкент арқылы» деген уәждің қайта көтерілгені көрсетіледі. Қарсы пікір айтқан қайраткерлер бұл аумақтардың Қазақстанның негізгі мақта өсіретін аймақтары екенін алға тартып, беруге болмайтынын мәлімдеген. Алайда орталық биліктің қысымы шешуші рөл атқарғаны баяндалады.
Жарлықтағы ресми негіздеме
Ресми мәтінде «жалпы мемлекеттік мүддені» басшылыққа алу, Мырзашөл даласындағы жерлердің бытыраңқылығын жою, оларды мақта және өзге ауылшаруашылық өнімдерін өндіру үшін жедел игеру, тиімді пайдалану секілді мақсаттар алға тартылған.
Бұл жарлық сол кездегі баспасөзде кеңінен насихатталғаны, ал Өзбек тарапы өз қаулылары мен түсіндірмелерінде оны бауырлас халыққа ризашылық ретінде жариялағаны айтылады. Мәтін осы тұста үзіледі, бірақ берілген үзінділердің өзі 1963 жылғы өзгерістің ауқымы мен оның қоғамдық-саяси салмағын көрсетеді.
Жалпы қорытынды: дәлдіктің жетіспеуі дауды ұлғайтты
Берілген деректердің жиынтығы бір үрдісті айқын көрсетеді: шекараның бастапқыда асығыс әрі дәлдігі төмен карталармен белгіленуі, құжаттардағы бұлдырлық, ал кейін оны түзетуге тырысқан комиссиялардың өзара келісе алмауы шекаралық даулардың ұзаққа созылуына себеп болды. Ал 1956 және 1963 жылдардағы ірі аумақтық өзгерістер мәселенің құқықтық, шаруашылық және адам тағдырына қатысты салдарын одан әрі ауырлатты.