Тұқым шаруашылығы өсімдік шаруашылығы саласының маңызды бөлігі
Аграрлық өндірісті тұрақты дамытуға арналған мемлекеттік шаралар
Ауыл шаруашылығы өндірісінің жоғары қарқынмен әрі тұрақты дамуын қамтамасыз ету үшін мемлекеттік деңгейде шұғыл және жүйелі шаралар қажет. Басымдық — ішкі азық-түлік нарығын нығайту, өндіріс тиімділігін арттыру, әділ баға қалыптастыру және қаржыландыру инфрақұрылымын жаңарту.
Ішкі нарықты күшейту және импортқа тәуелділікті азайту
Негізгі міндет
Отандық азық-түлік базарының бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін импортқа тәуелділікті қысқарту қажет, әсіресе республикада көп көлемде өндірілетін өнімдер бойынша: күріш, қарақұмық, сары май, ет өнімдері.
Ұйымдастыру тетіктері
- Маманданған тауар аймақтарын дамыту
- Аймақаралық сауда байланыстарын күшейту
- Сұраным мен ұсыным теңгерімін қалыптастыру
Логистика, тарифтер және өңіраралық теңгерім
Азық-түлік өнімдерін тасымалдауда теміржол тарифтеріне төмендетілген коэффициент енгізу өңірлер арасындағы баға алшақтығын азайтып, қолжетімділікті арттыруға мүмкіндік береді. 2010 жылы бидайды тауарлы аймақтардан Оңтүстік-Батыс және Оңтүстік өңірлерге жеткізу құны оның бағасының шамамен 30%-ына тең болды.
Салдары
Кей өңірлерге азықтық бидай тасымалдау экономикалық тұрғыдан тиімсіз болып, соның нәтижесінде нан өнімдерін тұтыну деңгейі республикалық орташа көрсеткіштен ~25% төмендеді.
Өндірістік акцент
Сұранымы жоғары болғандықтан, бидайдың қатты және күшті сорттарын өндіруді ынталандыру маңызды.
Жеміс-жидек өнімдері
Жеміс-жидек өнімдерінің өңіраралық саудасын дамыту ерекше мәнге ие. Бұл бағытта көлік тарифтерін төмендету — айырбас көлемін ұлғайтудың шешуші факторы.
Кооперация және нарықтағы монополиялық тәуекелдерді шектеу
Ауыл шаруашылығы тауар өндірушілері нарыққа жеке-жеке шығудан гөрі, әртүрлі бірлестіктердің, соның ішінде кооперативтердің құрамында әрекет еткенде тиімділік артады. Аудандарда құрылып жатқан «сатушы-дайындаушы пункттер» мен сатушы-дайындаушы фирмаларға қатысты монополиялық үрдістерді тежеу — ұйымдық жұмыстың маңызды бөлігі.
Болашақта олардың негізінде таза пайданы ғана көздемейтін, өнімді тұрақты сатып алатын кооперативтерді құру мүмкіндігі бар.
Астық нарығы: бақылау және кепілді баға
Өндірушілердің төлем қабілетін арттыру үшін мемлекет астық нарығын бақылауға алып, 1 тонна астыққа 100 АҚШ долларынан кем емес тұрақты баға деңгейін қамтамасыз етуі ұсынылады.
Тұқым шаруашылығы: жүйелік дағдарыс және басқаруды жаңарту
Қазіргі түйткілдер
- Аудандастырылмаған сорт тұқымдарын себу жағдайлары жиі кездеседі
- Қаражат тапшылығынан аудандастырылған сорттарға сұраным төмен
- Өңдеу, кептіру, тасымалдау және сақтау инфрақұрылымын жақсарту қажет
Ұсынылатын шешім
Республикада тұқым шаруашылығын басқарудың біртұтас орталығын құру қажет. Оған тұқымды өндіру, тазалау, дайындау, сақтау, тасымалдау, сапаны бақылау, сондай-ақ инвестициялық қолдау, баға белгілеу, салықтық параметрлер, лицензиялау бойынша жауапкершілік жүктелуі тиіс.
Баға теңгерімі: ауыл, өнеркәсіп және сауда арасындағы үйлесім
Ауыл тауар өндірушілерінің қаржылық жағдайын нығайтудың маңызды қадамдарының бірі — баға теңгерімінің бұзылуынан туындайтын шығынды азайту. Бұл мәселе екі бағытта көрінеді:
1) Салалар арасындағы теңгерімсіздік
Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп өнімдері, энергетика және аграрлық қызметтер бағаларының өзара теңгерімсіздігі.
2) Сатып алу мен бөлшек баға алшақтығы
Азық-түлік корпорациялары, астық компаниялары және делдалдардың сатып алу бағасы мен бөлшек сауда бағасының арасындағы теңгерімсіздік.
Мемлекеттік реттеу нұсқалары
- Ауылға жеткізілетін өнеркәсіп өнімдерінің бағасын (техника, тыңайтқыш, химикат, энергия) реттеу
- Баға теңгерімі бұзылуынан жоғалтқан сомаға тікелей өтемақы төлеу
- Салалық бағдарламалар арқылы өтемақы тетігін әзірлеу
Мысалы, жанар-жағар май мен ауыл шаруашылығы техникасына ең төменгі баға белгілеу, ал нарықтық баға мен ең төменгі баға айырмасы көлемінде тиісті өнеркәсіп кәсіпорындарының бюджетке төлейтін салығын қысқарту ұсынылады. Қайтарым тетігі ретінде фермермен бір жыл өткен соң 10% өсіммен қайтару туралы келісімшарт жасау қарастырылады. Бұл қатынастарға құқықтық сипат беру қажет.
Мамандандырылған аграрлық несие жүйесі
Қазақстанда әлемдік тәжірибеде орныққан ауыл шаруашылығы несиесінің мамандандырылған жүйесі толық қалыптаспаған. Оны ұйымдастыру үшін келесі шаралар ұсынылады.
Аграрлық банк
Мемлекет жарғылық қорға кепілдік береді (мысалы, 100 млн АҚШ доллары). Осы сомаға акциялар шығарылып, сатудан түскен қаражат банктің нақты жарғылық капиталына айналады.
Ипотека корпорациясы
Төмен өсімді мемлекеттік дотация ала отырып, фермерлерге ұзақ мерзімді несие береді. Кепілдіктің ең жоғары көлемі мүлік құнының ~70%-ына дейін. Қосымша міндеті — фермердің несие алуына кепіл болу. Іске асыру өтімді жерлер ипотекасынан басталуы тиіс.
Жеңілдікті несие (бонификация)
Несие өсімін төмендететін мемлекеттік субсидия. Ол несие алушыға тікелей субсидия ретінде де, төмен пайызбен кредит беретін қаржы институттарына қолдау ретінде де іске асырылуы мүмкін.
Қайта қаржыландыру және мақсатты кредит
Екінші деңгейдегі банктерге қайта қаржыландырудың төменгі ставкасы арқылы (мысалы, 25% орнына 10%) ресурс беріп, оларды ауыл шаруашылығы өндірушілерін мақсатты түрде, төмен маржамен несиелеуге міндеттеу ұсынылады.
Мемлекеттік қолдау: басымдықтар және мақсатты бағдарламалар
Мемлекеттің қаржылық мүмкіндігі барлық саланы бір мезгілде толық қолдауға жеткіліксіз болғандықтан, бірінші кезеңде салалар мен өнім түрлерін басымдық деңгейі бойынша саралау қажет. Екінші кезеңде мақсатты бағдарламалар жасап, олардың шеңберінде табыстың сала бойынша орташа деңгейін қамтамасыз ететін ең төменгі кепілді баға белгілеу ұсынылады.
Алғашқы кезектегі бағдарламалар
- «Астық»
- «Қой шаруашылығы»
- «Сүт»
- «Суармалы жер»
Нарық инфрақұрылымы
Биржалар мен көтерме базарлар жүйесі арқылы ауыл шаруашылығы өнімдерін өткізудің өркениетті тәсілдеріне көшу қажет. Алдымен биржа тауарлары қатарына стратегиялық өнімдерді — астық пен мақтаны — енгізу маңызды.
Өнім өткізуді кепілдендіру және экспортты ынталандыру
Өнімді сатудағы қиындықтарды ескере отырып, үкімет өкілеттік берген заңды тұлғалар арқылы ауыл шаруашылығы өнімдерін өткізуде кепіл тарап бола алады. Нақты экономикалық жағдайды есепке алып, бастапқы кезеңде өндірілген өнімнің 15–20%-ын кепілді бағамен сатып алу ұсынылады.
Мемлекеттік сатып алу тізбесіне астықпен қатар ет, сүт және оларды өңдеуден алынған өнімдерді енгізуге болады. Экспортты ынталандыру үшін экспорттық сыйақылар (премиялар) тетігін енгізу қарастырылады.
Өндіріс құрылымын әртараптандыру және дақылдар саясаты
Топырақ құнарлылығын арттыру, мелиорация, мал дәрігерлік қызметтер бойынша субсидияларды кеңейту, элиталық тұқым шаруашылығы мен асыл тұқымды мал шаруашылығын толық көлемде дотациялау, сондай-ақ өңделген өнім экспортын көбейту қажет. Бұған қоса, бидайға балама болатын, рентабельділігі жоғары дақылдарды енгізу сұранып отыр.
Солтүстік өңірлер үшін ұсынылатын бағыттар
Күнбағыс
Павлодар, Қостанай
Рапс
Солтүстік Қазақстан, Қостанай
Қыша
Ақмола, Қостанай
Тары, қарақұмық
Павлодар, Қостанай, Ақмола
Қара бидай
Ақмола, Қостанай, Солтүстік Қазақстан (таулы және орманды дала аймақтары)
Мал шаруашылығы: өнімділік пен индустриялық даму
Халықтың мал шаруашылығы өнімдеріне сұранымын қамтамасыз ету үшін асыл тұқымды малдың генетикалық әлеуетін пайдалану, мал басын көбейту және оны зоотехникалық норма бойынша азықтандыру арқылы өнімділікті арттыру қажет.
Ірі қара
Дамыту бағыты фермерлік шаруашылықтардың мамандануына және интенсивті технологияны тиімді қолдануға сәйкес, мал санының оңтайлы шоғырлануына негізделуі тиіс.
Шошқа және құс
Индустриялық негізде (құс фабрикалары, шошқа кешендері) және өнеркәсіптік құрама жемді пайдалану арқылы дамыту орынды.
Қой, ешкі, жылқы
Табиғи жайылымдарды барынша толық пайдалану арқылы, әртүрлі өндірістік үлгілерде дамыту қажет.
Ауылдағы жұмыспен қамту және әлеуметтік тұрақтылық
Кеңшарлар мен ұжымшарларды тарату кезеңінде ауыл тұрғындарының елеулі бөлігі жер үлесіне қатысты құқықтарын түрлі мәмілелердің салдарынан жоғалтты. Ауыл шаруашылығы өндірісі көлемінің қысқаруы жұмыссыздықты ұлғайтып, ауылда жерсіз және жұмыссыз шаруалардың көбеюіне әкелді. Болашақта ауыл шаруашылығында жұмыспен қамтылғандар саны 1980-жылдармен салыстырғанда 2–3 есе азаюы ықтимал.
Бұл әлеуметтік қатынастар теңгеріміне әсер етеді: қала ауылдағы жұмыссыздарды толық сіңіре алмайды. Сондықтан еңбекке жарамды тұрғындар үшін ауылда жаңа жұмыс орындарын құру қажет. Ол үшін ауылдағы қызмет көрсету және ауылға жақын салаларға инвестиция тартуды жеңілдететін, өндірісті іріктеп қолдау әдістерін кеңейткен дұрыс.
Бәсекелестік жағдайындағы өсім: әртараптандыру және ауыл кәсіпкерлігі
Бәсекелестік жағдайында өндірілетін өнім көлемін көбейту айрықша маңызды. Өндіріс өсімі экономикалық дағдарыстардың теріс әсерін азайтып, салдарын жұмсартады. Нарықтық жағдайда бір дақылмен шектелмей, шаруашылықты әртараптандыру қажет: ауыл шаруашылығы шикізатын бастапқы өңдеу, қолөнер, қосалқы өндіріс, тұрмыстық қызмет көрсету.
Ұсынылатын шаралар
- Ауылда бизнес бастаған және өзін-өзі жұмыспен қамтыған азаматтарды 3–5 жылға салықтан босату
- Жеке, отбасылық және цехтық қолөнерді алғашқы кезеңде шағын несиемен қолдау
- Кәсіпкерлік, бизнес-жоспарлау және несиеге қол жеткізу дағдылары бойынша оқыту
- Қолөнер бұйымдары үшін тұрақты өткізу нарығын қалыптастыру
- Ауылдық шағын бизнеске әкімшілік қолдау көрсету
Жер қатынастары: есеп, бақылау және құқықтық негіз
Жер қатынастарын тиімді басқару үшін жердің мемлекеттік есебін жүргізу, жерді пайдалану мен қорғауға бақылау жасау, жер үшін ақы алынуын ұйымдастыру, жер иеленушілер мен жер пайдаланушылардың құқықтарын қорғау қажет.
Шекараларды нақтылау және қайта бөлу
Жер реформасы барысында республикадағы селолық елді мекендердің шекаралары белгіленді. Жерді қайта бөлу нәтижесінде бұрынғы ауыл шаруашылығы кәсіпорындарының жер құрамынан 16 млн гектардан астам жер қосымша енгізілді.
Құқықтық реттеу
1995 жылғы 30 тамызда қабылданған Конституцияда жерге жеке меншік танылды. Жерді жеке меншікке берудің негіздері, шегі және шарттары 1995 жылғы 22 желтоқсандағы «Жер туралы» жарлықпен айқындалды. Қазіргі реттеу 2001 жылғы 24 қаңтардағы «Жер туралы» заңға сәйкес жүргізіледі.
Ауыл округі деңгейіндегі басқару
Ауыл (село) округі әкімшілік-аумақтық бөлініс жүйесіне кіреді. Ауыл округі аумағында мемлекеттік басқаруды әкімдер «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару туралы» заңда және өзге де нормативтік актілерде көзделген өкілеттіктер шеңберінде жүзеге асырады. Ауыл округі әкімі өз құзыреті аясында жер заңнамасына сәйкес жер қатынастарын реттейді.
Қорытынды
Ұсынылған тәсілдер ауыл шаруашылығының тұрақты дамуына қажетті бірнеше өзекті түйінді біріктіреді: логистиканы арзандату, кооперацияны кеңейту, тұқым шаруашылығын орталықтандыру, баға теңгерімін құқықтық тұрғыда реттеу, мамандандырылған кредит жүйесін қалыптастыру және жер қатынастарын тиімді басқару. Бұл шаралар үйлесімді орындалғанда, ішкі нарықтың тұрақтылығы артып, ауыл экономикасының өнімділігі мен әлеуметтік орнықтылығы күшейеді.