Географиялық орта түсінігі
Адам мәселесі: философияның өзегіндегі сұрақ
Адам проблемасы философия ғылымымен құрдас деуге болады. Өйткені философияның өзі көне заман ойшылдарының адам туралы, оның дүниедегі қызметі мен алатын орны туралы толғаныстарынан бастау алады.
Танымға кіріспе қағида: бір нәрсенің сырын ашу үшін алдымен адамның бұл туралы толық білмейтінін түсініп, соны мойындай білуі қажет.
Философияның түбірлі мәселелерінің бірі — сананың, рухтың табиғатқа және материяға қатынасы, субъективтік ішкі дүниенің объективтік сыртқы дүниемен байланысы. Осыдан мына сұрақтар туындайды: адамның сана-сезімі мен ақыл-ойы, тілі мен дүниетанымы қоршаған ортамен қалай қабысады? Табиғат пен қоғам адамның ішкі рухани әлеміне қалай әсер етеді?
Материяны алғашқы, сананы туынды деп танитын материалистер үшін де, рух пен сананы алғашқы деп қарастыратын идеалистер үшін де адам проблемасынсыз философия жоқ.
Философия тарихындағы адам туралы ілімдер
Буддизм: азаптан құтылу жолы
Үнді философиясындағы буддизм этикалық ілім ретінде қалыптасып, адамды қиналу азабынан құтқаруды мақсат етті. Брахманизм азапты өткен күнә үшін берілетін жаза деп түсіндіріп, құтылудың жолын құдайға құлшылықтан іздесе, буддизм керісінше: өмірдің өзі — азап, ал одан азат болу адамның өзіне байланысты деді. Құтылудың жолы ретінде сансардан безіну, одан кету идеясы ұсынылды.
Платон: әділетті мемлекет идеясы
Платон философиясындағы маңызды бөлім — адамның арманынан шығатын «Мемлекет» туралы ілім. Философ мінсіз, әділетті мемлекеттің бейнесін жасап, оны ең ақылды әрі білімді адам — философ басқаруға тиіс деп білді.
Аристотель: этика және «алтын аралық»
Аристотель адам мәселелеріне, әсіресе «Этика» бөлімінде кең орын берді. Оның пікірінше, заң шығарушының міндеті — азаматтарды жақсы қылыққа, ізгі ниетке үйретіп, игілікті істерге бағыттау. «Алтын аралық» доктринасы адам мінезінің әрбір жоғары қасиеті екі ұшқары қылықтың ортасы екенін көрсетеді (ал екі шеткі ұстаным — теріс қылық).
Дегенмен Аристотель өз заманының шектеулерінен аса алмады: ол құлдарды толық адам ретінде мойындамай, «сөйлей білетін құлдар» деп атады.
Әл-Фараби: бақыт және табиғи қабілеттер
Орта ғасырдағы Шығыс философиясында адамның ой-сезімін, мінез-құлқын тәрбиелеу арқылы оны бақытқа жеткізу мәселесін Әл-Фараби терең талдады. Оның айтуынша, бақыт — әр адамның көздейтін мақсаты, үлкен игілік. Сол мақсатқа жетуге мүмкіндік беретін үш табиғи қабілет бар: дене құрылысы, жан құмарлықтары, ой-парасат.
Ағартушылықтан Кантқа дейін
XVIII ғасырдағы француз ағартушылары мен материалистері адамның ақыл-ой қуатына, белсенді әрекетшілдігіне ерекше мән берді. Бұл дәстүр белгілі мағынада XIX ғасырдағы неміс философиясына жалғасты. Кант үшін негізгі қағида — әрбір адамды өз алдына мақсат ретінде қарау.
Кант адамдағы жүрек жылылығын «теорияға сүйенген салқын ақылдың» бұйрықтарына қарсы қоя отырып, мақсат ұғымын табиғаттан емес, адамнан және адамдардан құралған қоғамнан туындайтын құбылыс ретінде түсіндіреді.
Ғылыми философияның гуманистік түсінігінде дүниедегі ең асыл байлық — адам. Ол әлеуметтік қозғалыстардың негізі, өлшемі және мақсаты; жер бетіндегі көптеген табыстардың қайнар көзі әрі ақыл-ой туындыларының иесі.
«Адам дегеніміз кім?» — анықтамалардың көптүрлілігі
Күнделікті өмірде бұл сұрақ жеңіл көрінгенімен, философия тарихында оған берілген жауаптар сан алуан.
Аристотель
Адам — қоғамдық хайуан. Адам қоғамнан тыс өмір сүре алмайды.
Фома Аквинский
Адам — дене мен жанның бірлігі, хайуан мен періштенің арасындағы болмыс. Жан — мәңгілік жақсылық сәулесі, ал дене — жанның ұясы әрі күрес алаңы.
Фейербах
Жеке-дара, жалғыз адам мүмкін емес: «Менің» болуымның шарты — «сенің», яғни басқалардың болуы.
Еңбек және әлеуметтік болмыс
Адамның жануарлар дүниесінен бөлініп шығуының түйінді факторы — өз тіршілік ортасын еңбегімен өзгерте алу қабілеті. Еңбек құралы ең қарапайым түрінен бастап біртіндеп жетілдірілді; ал еңбек процесінде адамдар байланыс орнатуды, қатынасу мәдениетін меңгерді. Нәтижесінде адам еңбегі материалдық және рухани мәдениет әлемінің жасаушысына айналды.
Осыны ескерсек, адамды еңбек әрекеті арқылы әлеуметтік қатынастар жасайтын, өзара байланыс орнатуға қабілетті тіршілік иесі деп анықтауға болады.
Биологиялық және әлеуметтік өлшемдердің байланысы
Адам табиғатын түсіндіруде таза биологиялық немесе таза әлеуметтік көзқараспен шектелу жеткіліксіз. Маңыздысы — биологиялық және әлеуметтік өлшемдердің диалектикалық бірлігі.
Индивид пен тұлға
Адамның жеке басын сипаттағанда, оның қоғамдық орта ықпалымен қалыптасқан әлеуметтік-психологиялық және моральдық қасиеттері ескеріледі. Бұл қатарға көзілдірік тағу, протез тағу сияқты сыртқы ерекшеліктер емес, мінез бен құндылық, ұстаным мен жауапкершілік секілді тұлғалық қасиеттер жатады.
Алғашқы адам және қажеттіліктер
Хайуанаттар дүниесінен енді ғана бөлінген алғашқы адамның табиғи-биологиялық қажеттерді өтеу тәсілдері жануарлардан көп алшақ болмады. Бірақ адам еңбегі әуел бастан-ақ қоғамдық және мақсатты сипатқа ие болды.
Ерік-жігер туралы ескерту
Дүниетаным қаншалықты бай болса да, ол іске бастаушы ерік-жігермен ұштаспаса, әсері әлсірейді. Психологтар адамдарды шартты түрде жігерлі және жігерсіз деп бөледі: жігерлі адам тұрақтылық танытып, өз шешімінен қайтпауға ұмтылады.
Ең маңыздысы — ерік-жігерді қоғам мүддесіне қарсы емес, адам игілігіне бағытталған қызметке жұмсау.
Табиғат пен қоғам: өзара тәуелділік және айырмашылық
Табиғат — адамзаттың өмір сүру ортасы әрі тіршіліктің қайнар көзі. Адам да, қоғам да табиғаттың жалғасы: ауасыз, сусыз өмір сүре алмайтын адам үшін ауа мен су — табиғаттың баға жетпес сыйы. Қоғам табиғаттың ұзақ эволюциялық дамуының нәтижесі, яғни материя қозғалысының әлеуметтік түріне көшуі ретінде қарастырылады.
Адам әрекетінің сапалық өзгешелігі
- Нысаналылық: адам табиғатты саналы түрде өзгертіп, қоғам игілігіне бағындырады.
- Еңбек құралы: жануарлар дене мүшесін пайдаланса, адам құралды өзі жасап, қолданады.
- Қоғамдық сипат: адам еңбегі ұжымдық, жоспарлы, мақсатқа сай іске асады.
Адамға мәдени мұраны қабылдап, оны жетілдіру қабілеті тән. Осы тұрғыдан табиғат адамзаттың тұрақты мекені ретінде бүгін де, ертең де өз маңызын жоғалтпайды.
Географиялық орта: ықпал және шектеу
Табиғат пен қоғам қатынасын нақтылау үшін географиялық орта ұғымы қолданылады. Оны XIX ғасырдың ортасында француз географы әрі социологы Элизе Реклю енгізіп, кейін Г. В. Плеханов еңбектері арқылы ғылыми айналымда орнықты.
Қолайлылық және даму қарқыны
Географиялық орта өндіріс арқылы халықтардың тарихи даму қарқынына әсер етеді: қолайлы ортада өндірістің дамуына мүмкіндік мол, қолайсыз ортада даму көптеген қиындықтардан өтеді.
Басты шешім — қоғамның өзінде
Географиялық орта тек мүмкіндіктерді «дайындап береді». Ал оны пайдалану қоғамның сұранымына, өндіріс құрал-жабдықтарының деңгейіне, қоғамдық құрылыстың сипатына тәуелді.
Географиялық детерминизм және геосаясат туралы
Географиялық ортаның рөлін асыра бағалау қателікке әкеледі. Социологияда «географиялық детерминизм» деп аталатын бағыт қоғамдық дамудағы айырмашылықтарды көбіне сыртқы табиғи факторлармен түсіндіруге тырысады.
Империализм дәуірінде осы үрдіске жақын кертартпа ағым — «геосаясат» пайда болып, агрессиялық саясатты ақтауға пайдаланылды. Дегенмен мәселе ұғымда емес, оны қандай мақсатта қолдануда: өз жерін қорғау да геосаясат болуы мүмкін.
Биосфера, ноосфера және экология: қазіргі күн тәртібі
Табиғи орта туралы түсінікті тек географиялық ортамен шектеу жеткіліксіз. Адам мен қоғам өмір сүретін кең орта — биосфера, яғни жер шарындағы тіршілік тараған аймақ. Оған жер қыртысының жоғарғы қабаты, өзендер мен көлдер, теңіздер мен мұхиттар, атмосфераның төменгі қабаты кіреді. Адамзат — биосфераның бір бөлігі.
Ноосфера ұғымы (В. И. Вернадский)
В. И. Вернадский ілімі бойынша, ноосфера — адамның ақыл-ой өрісінің, табиғатты жоспарлы, жүйелі әрі саналы түрде пайдалануының нәтижесі. Ғылым мен техника дамыған сайын биосферадағы өзгерістер де үдей түседі.
Экология: «орта» туралы ғылым
«Экология» сөзі гректің oikos (үй, мекен) және logos (ғылым) сөздерінен құралған. Кең мағынада экология — табиғат пен қоғамның байланысын зерттейтін білім саласы.
Қорытынды: экологиялық мәдениет — азаматтық борыш
Қоршаған ортаны қорғау бүгінде әлемдік сипатқа ие, бірлескен әрекетті талап ететін ғаламдық мәселеге айналды. Сондықтан табиғат байлығын ұқыпты пайдалану мемлекеттік саясат деңгейінде қаралуы — заңды құбылыс.
Экологиялық тәрбиені жүйелі жолға қою, экологиялық мәдениетті қалыптастыру және табиғатқа туған анадай аяулы сезіммен қарау — қазіргі таңда әрбір азаматтың абыройлы міндеті.