Көрнекі ойлау - мәселені шешу нақты бейнелі түрде көрінуінде жүзеге асатын ойлау түрі
Ойлаудың негізгі түрлері
Психология ғылымы тарихи дамуы барысында философиядан біртіндеп алшақтай түсті. Соның нәтижесінде психологтардың назарында, әуелде философтар талқылаған мәселелердің бірі — ойлаудың түрлері — маңызды орын алды. Әсіресе пайымдап ойлау, яғни сөздік-логикалық ойлау, ұзақ уақыт бойы ойлаудың негізгі үлгісі ретінде қарастырылды.
Ірі философ Р. Декарттың «Мен ойланамын, яғни мен тіршілік етемін» деген тұжырымы ойлауды адамның психикалық өміріндегі жетекші құбылыс ретінде бағалауға ықпал етті. Бұл пікірді нақтылы психологиялық тұрғыдан қарастырсақ, ойлау адамның тіршілік етуінің сенімді белгісі ретінде алға шығады: ойлаудан өзге ешбір нәрсе адамның болмысын дәлелдеуге жеткілікті емес деген идея айқындалады.
Негізгі түйін
Қазіргі психология ойлауды тек сөздік-логикалық түрімен шектемейді: адамның ойлауы әртүрлі түрлер мен деңгейлерден тұратын күрделі жүйе ретінде түсіндіріледі.
Ойлаудың деңгейлері: көрнекіден теориялыққа дейін
Адамның ойлауы әртүрлі деңгейдегі ойлау операцияларын қамтиды және олардың танымдық мәні бірдей емес. Мысалы, баланың алдында тұрған қарапайым қиындықты шешу мен ғалымның күрделі ғылыми мәселені шешуі бірдей ойлау деңгейін талап етпейді.
Жалпылау деңгейі, маңызды белгілерді бөліп көрсету тереңдігі және құбылыстар арасындағы байланыстарды ашу дәрежесіне қарай ойлаудың әртүрлі деңгейлері ажыратылады. Бұл тұрғыдан алғанда, көрнекі ойлау мен дерексізденген (абстрактілі) теориялық ойлау кең таралған екі бағыт ретінде қарастырылады.
Көрнекі ойлау
Міндет көбіне сезімдік деректерге, көрінетін жағдайға сүйене отырып шешіледі. Шешім нақты әрекетке немесе нақты бейнеге тірек болады.
Дерексізденген теориялық ойлау
Заңдылықтарды, жалпы байланыстарды, ұғымдар мен логикалық құрылымдарды пайдаланып мәселені терең деңгейде түсіндіруге бағытталады.
Теориялық ойлау — ойлаудың ең жоғары деңгейлерінің бірі. Дегенмен ойлауды тек абстрактілі ұғымдармен шектеп түсіндіру дұрыс емес: адам көптеген міндеттерді көрнекі жағдай аясында қала отырып та, объективті шарттарды ескеріп, ұғынып шешеді. Сондықтан ойлауда бейне мен ұғым бірін-бірі толықтырып, үздіксіз бірлікте болады.
Ойлаудың генезі бойынша түрлері
Шығу тегі мен қалыптасуына (генезіне) қарай ойлау әдетте үш негізгі түрге жіктеледі: көрнекі-әрекеттік, көрнекі-бейнелік және сөздік-логикалық ойлау. Бұл жіктеу онтогенездегі (жеке даму) және филогенездегі (эволюциялық даму) ойлау сатыларымен де байланысады.
Көрнекі-әрекеттік ойлау
Бұл — мәселені шешу жағдаятын шынайы түрде өзгерту арқылы, бақыланатын қозғалыстық әрекет көмегімен іске асатын ойлау түрі. Тапсырма шешімі әрекеттің өзінде, әрекет нәтижесінде «табылады».
Мысалы, кіші жастағы бала үстел үстіндегі ойыншыққа қолы жетпегенде, тұтқаны пайдаланып ойыншықты жылжытуға мәжбүр болады. Бірақ бұл жағдайда әдеттегі «өзіме тартсам — жақындайды» дағдысына кері әрекет қажет болуы мүмкін. Осындай тәсілді табу бала үшін елеулі қиындық тудырады және психологияда көрнекі-әрекеттік ойлаудың айқын көрінісі ретінде сипатталады.
Бұл ойлау түрі жоғары жануарларда да байқалады және оны И.П. Павлов, В. Келер, Н.Н. Ладыгина-Котс сияқты ғалымдар жүйелі түрде зерттеген.
Көрнекі-бейнелік (бейнелік) ойлау
Мұнда жағдаят әрекет арқылы емес, бейне жоспары деңгейінде түрленеді: адам мәселені елестету, бейнелік модельдеу арқылы шешеді. Бейнелік ойлау нақты заттың әртүрлі қырларын бір мезетте қамтып, оны бірнеше көзқарас тұрғысынан «көруге» мүмкіндік береді.
Н.Н. Поддъяков және әріптестері жүргізген зерттеулерде мектепке дейінгі балаға белгілі бір пішіндегі жалпақ фигура (мысалы, фанерден қиылған қаз бейнесі) ұсынылады. Фигура дискімен жабылып, тек басы мен мойны ғана көрінеді. Фигураны басқа бұрышқа бұрғаннан кейін, балаға басы мен мойнының орнына қарап құйрығының қай жерде екенін анықтау тапсырылады.
Бұл тапсырма көрінбейтін бөлікті елестету арқылы қайта құрастыруды талап етеді, яғни бейнелік ойлау механизмдерін іске қосады.
Маңызды ерекшелік
Бейнелік ойлау заттар мен олардың қасиеттері арасындағы күтпеген, «әдеттен тыс» сәйкестіктерді табуға көмектеседі. Бұл қабілет шығармашылықта, метафораны түсінуде және көркем ойлауда ерекше мәнге ие.
Сөздік-логикалық (пайымдаушы) ойлау
Бұл — тіл мен тілдік құралдар арқылы іске асатын, ұғымдар мен логикалық құрылымдарды қолдануға негізделген ойлау. Қазіргі психологияда ол ойлаудың негізгі түрлерінің бірі ретінде сақталғанымен, жалғыз түрі ретінде қарастырылмайды.
Көрнекі-әрекеттік, көрнекі-бейнелік және сөздік-логикалық ойлау — ойлаудың даму кезеңдерін сипаттайтын түрлер. Бүгінде бұл үш түрдің де ересек адамда сақталатыны және әртүрлі тапсырмаларды шешуде қызмет ететіні сенімді түрде көрсетілген.
Ұғым мен бейненің бірлігі: көрнекі және дерексіз ойлау арақатынасы
Көрнекі ойлау мен дерексізденген теориялық ойлау бір-біріне көптеген жолдармен өтеді. Олардың айырмашылығы абсолютті емес: кез келген ойлау белгілі дәрежеде жалпыланған ұғымдарға сүйенеді және белгілі дәрежеде сезімдік-көрнекі бейнелермен байланысады. Сондықтан «көрнекі» және «ұғымдық» ойлауды сыртқы қайшылық ретінде сипаттау дұрыс болмайды.
Нақты тұжырым
Адам ұғымдарсыз тек сезімдік бейнелерде ғана ойлай алмайды; сондай-ақ сезімдік көрнекіліктен тыс, тек ұғымдармен де ойлау мүмкін емес. Ұғым мен бейне — ойлаудың біртұтас процесіндегі екі аспект.
Бұл бірлікті метафора мысалынан айқын көруге болады. «Менің жұлдызым сөнді» деген сөйлем дерексіз түрде «енді жолым болмайды» деген мағынаны береді, бірақ метафора оған қосымша мәнерлі реңк қосады: оқиғаны тағдырмен байланыстырып, адамның қатынасын, эмоционалдық бағасын, драмалық ауқымын күшейтеді. Егер бейне жалпы ойға ештеңе қоспаса, онда метафора тек артық әшекей болар еді. Ал шын мәнінде бейне ойды байытады және ойдың мағыналық өрісін кеңейтеді.
Көркем ойлау және бейненің идеялық қызметі
Поэтикалық бейненің ерекшелігі — оның тек көрнекілігінде емес, ең алдымен мәнерлілігінде. Көркем ойлауда бейне жалқыны нақтылы көрсете отырып, сонымен қатар жалпыланған функцияны да атқарады: жеке деталь арқылы жалпы мағына ашылады.
Сондықтан көркем шығарманың бейнелі мазмұны оның идеялық мазмұнын тасушы болады. Егер шығарма бейнелік материалға ғана сүйеніп, идеялық деңгейге көтерілмесе, ол үстірт сипатқа ұрынар еді. Ал керісінше, егер туынды тек дерексіз формула түріндегі «идеяға» құрылып, бейнеден айырылса, көркемдік сапасын жоғалтады. Шынайы көркем туындыда идея мен бейне бірін-бірі толықтырады: бейне идеяны тек «тасымалдап» қоймай, оны өзгеше тілмен — көркем формада — білдіреді.
Мәселе түріне қарай: теориялық және практикалық ойлау
Психологияда ойлауды мәселенің түріне қарай да жіктеу кең таралған. Бұл жіктеуде теориялық және практикалық ойлау ажыратылады.
Теориялық ойлау
Ғылыми ұғымдарға сүйеніп, заңдар мен ережелерді тануға бағытталған ойлаудың жоғары дамыған түрі. Мысалы, Менделеевтің периодтық жүйені ашуы — теориялық ойлау нәтижесі.
Практикалық ойлау
Шындықты физикалық түрде өзгертуге дайындықты білдіреді: мақсат қою, жоспар жасау, жоба құру, сызба дайындау. Бұл бағытты кеңестік психолог Б.М. Теплов терең зерттеген.
Дәстүрлі психологияда ойлау көбіне практикалық іс-әрекетке «алғашқы себеп» ретінде қарастырылып, алдымен ішкі теориялық операциялар жасалады, кейін әрекет соған сүйеніп құрылады деген ұстаным басым болды. Алайда «алдымен іс болды» деген идеяға жақын көзқарастар практикалық міндеттерді шешудегі ойлаудың тікелей әрекетпен бірлігін көрсетуге мүмкіндік берді.
Практикалық ойлаудың күрделілігі неде?
- Уақыт тапшылығы жиі кездеседі: кешіктірілген шешімнің құны жоғары болуы мүмкін.
- Болжамдарды тексеру мүмкіндігі шектеулі: тәжірибелік сынақ әрдайым қолжетімді емес.
- Шешім әрекет барысына тікелей кірігеді: қателік бірден нәтиже береді.
Теориялық және практикалық ойлауды екі бөлек «интеллект» ретінде түсіндіру дұрыс емес: адамда біртұтас интеллект бар. Айырмашылық — ойлау процесі өтетін шарттарда және шешілуі тиіс міндеттердің табиғатында. Кейбір міндеттер жалпыланған, жанама байланыстарды талап етсе, енді бірі нақты көрнекі жағдайдағы деректермен шешіледі.
Практикалық әрекетке тікелей кіріккен ойлау барысында әрбір қадам тәжірибемен дереу тексеріліп отырады. Бұл бір жағынан ойлауға тірек болады, екінші жағынан ерекше талап қояды: нақты детальдарды мұқият бақылау, жағдайдың айрықша белгілерін дәл ұстап қалу, ойлаудан әрекетке және әрекеттен ойлауға жылдам ауысу қажеттілігі күшейеді. Бір адамдар үшін мұндай ауысу жеңіл болса, басқа біреулер үшін ол елеулі қиындық туғызып, ойлау процесін ұйымдастыруды бұзуы мүмкін.