Тұрғын үйлер
Қалалардың көбеюі және отырықшылық мәдениеттің өркендеуі
Археологиялық зерттеулер дамыған орта ғасыр дәуірінде (әсіресе X–XII ғасырларда) ерте орта ғасырмен салыстырғанда отырықшылық мәдениет айқын күшейіп, қалалар саны артқанын көрсетеді. Егер бұрын Оңтүстік Қазақстанда 30 қаланың орны белгілі болса, кейінгі зерттеулер бұл көрсеткіштің 37 қалаға жеткенін дәлелдеді. Жазба деректерде бастапқы кезеңде небәрі 6 қала аталса, кейінгі мәліметтерде олардың саны 33-ке дейін ұлғайған.
Өсудің негізгі себептері
- Шығыстың экономикалық және мәдени байланыстар жүйесіне қатысу қалалардың маңызын арттырды.
- Қала маңындағы жартылай көшпелі мал өсірушілердің біртіндеп отырықшылануы жаңа қоныстардың қалыптасуына ықпал етті.
Оңтүстік Қазақстандағы қалалық тораптар
Оңтүстік Қазақстанда қалалардың топтаса орналасқан негізгі өңірі — Арыс өзенінің Сырдарияға қосылатын тұсындағы сағалар. Арыстың орта ағысында орталығы Осбаникент болған Кенже аймағы қалыптасса, өзеннің Сырдарияға құяр жерінде орталығы Отырар болған Фараб аймағы орнықты. Шауғар аймағында Қарнақ, Шур, Шағылжан қалалары белгілі.
Сырдарияның орта ағысында Сүткент, ал төменгі ағысында Сығанақ, Жанкент, Асынас, Жент, Баршынкент сияқты қалалар өмір сүрді. Бұл деректер өзен аңғарларының сауда, егіншілік және қолөнер үшін стратегиялық мәнін көрсетеді.
Жетісудағы қала мәдениетінің кеңеюі
Қалалық-отырықшылық мәдениеттің тағы бір кең тараған аймағы — Жетісу. Әсіресе оңтүстік-батыс Жетісудың орталығы Таразда қала мәдениеті жоғары деңгейде дамыды: бұл өңірден 36 қала жұрты табылған. Солтүстік-шығыс Жетісудан (орталықтары Лабан, Алматы, Талхир) 70 қала жұрты ашылды.
І топ
Көлемі 30 гектардан асатын ірі қалалар: Испиджаб, Отырар, Сауран және т.б.
ІІ топ
10–30 гектар аралығындағы қалалар: Бурух, Хурлуг және т.б.
ІІІ топ
10 гектарға жетпейтін шағын қалалар: Алмалық, Лавар, Қапал, Ақтам, Арасан және т.б.
Қалалардың үлкен-кішілігі тұрғындар санына ғана емес, ішкі жоспарлауына, қоғамдық ғимараттар мен сауда орындарының, діни нысандардың орналасуына да тәуелді болды. X–XII ғасырлардағы қалалардың маңызды ерекшелігі — отырықшылық мәдениеттің Қазақстанның орталық және шығыс аймақтарына қарай тарала бастауы. Ұлытау етегіндегі Басқамыр, Аяққамыр, сондай-ақ Кеңгір өзені бойындағы Сарайлы, Торайлы қалалары осы үрдісті дәлелдейді.
Қала құрылысы: ішкі жоспарлау және қоғамдық кеңістіктер
Археологиялық қазбалар қалалардың ішкі құрылыс жүйесі туралы нақты мәлімет береді. Отырар, Тараз, Талғар, Баба-Ата, Құйрықтөбеде кең көлемде жүргізілген жұмыстар қоғамдық құрылыс нысандарының жоспарлы түрде салынғанын көрсетті: көшелердің екі жағына үйлер орналасып, шаруашылыққа қажетті бөлмелер бөлінді, ал шеберханалар тұрғын аймақтан әрірек салынды.
Қолөнер мен сауда кеңістігі
Қыш-құмыра өндіретін шеберханалар (құмырашылар махалласы) тұрғын үйлерден алшақ орналасты. Жазба және археологиялық деректерді салыстырғанда, дамыған орта ғасыр кезеңінде құмырашылар шеберханалары ерте орта ғасырға қарағанда шамамен екі-екі жарым есе ұлғайғаны байқалады. Бұл өндіріс көлемінің және оған қызмет ететін үйлер санының артқанын аңғартады.
Отырарда сауда орны анықталған: жүріс-тұрыс көп болғандықтан көшеге қыш-құмыра сынықтары төселгені белгілі. Құмырашылар шеберханасы қаланың оңтүстік жағындағы биіктеу жерге орналасқан. Қолөнер шеберлері шоғырланған көшелер кейде кәсіп атауымен аталған (мысалы, «Зергерлер көшесі»).
Мешіттердің пайда болуы
X–XII ғасырлардағы маңызды жаңалықтардың бірі — мұсылман дінінің енуіне байланысты мешіттердің қалалық құрылыс жүйесіне енуі. Бұл құбылыс қоғамдық кеңістіктің ұйымдасуына да әсер етті.
Шығыс моншалары
Қалалық инфрақұрылымның жаңа түрі — шығыс моншалары. Отырардың екі жерінен монша орны табылған; мұндай нысандар Тараз, Йасы сияқты қалаларда да белгілі. Тараз бен Отырар моншаларына су қыш құбырлар арқылы тартылғаны ортағасырлық инженерлік мәдениеттің деңгейін көрсетеді.
Қорғаныс жүйелері және бекініс құрылысы
Зерттеулер қалалардың қорғаныс жүйелері туралы да мол дерек береді. Мысалы, Отырар дуалының табаны 6,2 м қалың болып, жоғарылаған сайын сүйірленіп 1,5 м-ге дейін жұқарған. Қорғаныс жүйесінің түрі қаланың көлеміне және маңызына қарай әртүрлі болды.
Х ғасырдағы Баба-Ата қаласының шахристан дуалы екі қатар кірпіштен тұрғызылып, жиегіне кірпіш кемер жасалған. Бұл тұста күзетшілер мен қала қорғаушылары орналасқан. Жетісуда қорғаныс және ішкі құрылыс жүйелері жергілікті ерекшеліктерге ие болды: отырықшылану үдерісі күшейгендіктен, Талғар қаласында тұрғын үйлердің жанынан малға арналған қора-жайлар салынған.
Қорытынды үрдіс (X–XIII ғ. басы)
X ғасырдан XIII ғасырдың басына дейін Қазақстан қалаларында елеулі өзгерістер жүрді: қаланың сыртқы үшінші бөлігінің қалыптасуы, махаллалардың ұлғаюы, мешіт пен монша сияқты жаңа қоғамдық нысандардың салынуы, сондай-ақ бекіністердің барған сайын нығаюы осы дамудың негізгі белгілері болды.
Тұрғын үйлер: жоспар, жылу жүйесі, тұрмыстық шешімдер
X–XII ғасыр қалаларындағы қазбалардан аршылған үйлердің жоспарлау жүйесі ерте орта ғасырдағы (VI–IX ғғ.) үйлерге ұқсас болғанымен, X ғасырдан бастап бөлмелер саны көбейе бастайды. Еден деңгейіндегі белгілер көбіне кіреберіс тұсында жақсы сақталған. Бөлменің жартысын, кейде одан да үлкен бөлігін сәкілер алып тұрған.
Негізгі элементтер
- Есікке қарата орнатылған тандыр ошақ, түтін шығатын мұржа жүйесі арқылы төбеге бағытталған.
- Тандыр жанында 30×30 см шамасындағы ашық ошақ орналасып, шоқ арқылы үйді жылытуға қызмет еткен.
- Төбе жабындысы үй көлеміне қарай 1 немесе 3–5 белағашпен жабылып, итарқа түрінде бекітілген.
- Ыдыс-аяқ қоятын ұя-тақта, қабырғадағы ойықтар және күл түсетін шұңқырлар тұрмысқа бейімделген жоспарды көрсетеді.
XI–XII ғасырларда тұрғын үй құрылысы одан әрі өзгерді. Құйрықтөбеден бір-бірімен байланысқан қатар орналасқан үш бөлмелі үйлер анықталды. Мұндай жоспарды қазақ дәстүрінде «қоржын үй» деп атаған; бұл үлгі қазақ қыстауларында да кең тараған. Сәкілер бөлменің тең жартысын алып жатқан, ал ашық ошақтардың пішіні соқпақша, дөңгелек, таға тәрізді болып келген. Үйлердің көлемі 30 м²-ден 40–50 м²-ге дейін жеткен нұсқалар кездеседі.
Темір ошақтар
XII ғасыр тұрғын үйлерінің ерекшеліктерінің бірі — еденге орнатылған дөңгелек немесе тікбұрышты темір ошақтар. Олар өсімдік және геометриялық өрнектермен безендірілген. Бұл нысандар Орта Азиядағы бөлме ортасына қойылатын «сандал» үлгілерін еске түсіргенімен, киіз үй ортасындағы ошақ қызметіне жақын: жылу да, жарық та берген.
Ошақ маңына отбасы мүшелері жиналып, күнделікті әңгіме-дүкен құрып, тәлім-тәрбие мәселелерін талқылаған.
Ташнау (қарапайым канализация)
XII ғасырдағы тағы бір жаңалық — ошақ алдында «ташнау» жүйесінің қолданылуы. Бұл бүгінгі канализацияның қарапайым нұсқасы: ошақ алдында 2–3 м терең шұңқыр қазылып, түбі арнайы тесілген күбі-құбыр орнатылған. Үстіне 4–5 см қалың, 30×30 см өлшемді күйдірілген кірпіш төселіп, тесіктің тұсы ашық қалдырылған.
Кейбір ірі қалаларда ташнаудан қыш құбырлар тартылып, қаланың сыртына қарай шығарылған.
Жетісудағы тұрғын үй құрылысының жергілікті үлгісі
Жетісу аймағындағы қалалардың үй құрылыстарында айқын жергілікті ерекшелік байқалады. Бөлмелер белгілі бір негізгі құрылыстың төңірегіне топтастырыла салынып, көлемі 500–600 м² аумақ дуалмен қоршалған. Дуалдың ішкі жағынан, дуалға тақап, жағалай тұрғын үйлер салынған да, ортасы аула ретінде пайдаланылған. Мұндай тұрақжайлар шағын қорғанға ұқсас болған.
Бөлмелер қатар-қатар орналасып, ортадағы ашық алаңға мал қамалып, киіз үйлер тігілген. Мұндай жоспарлау Жетісу қалаларында жиі кездеседі және отырықшылық пен дәстүрлі шаруашылықтың бір кеңістікте тоғысқанын көрсетеді.
Мәдени мұраны зерттеу және сақтау: жаңа кезең
Мәдени мұраларды зерттеу, сақтау және тиімді пайдалану бағытындағы бетбұрыс Елбасы Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан алдына қойған маңызды міндеттерімен, сондай-ақ мәдени мұраны дамыту туралы үндеуімен тығыз байланысты. Осыған орай 2004–2006 жылдарға арналған «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы қабылданды.
Нәтиже
Қазақстанның ежелгі және ортағасырлық тарихы жүйелі түрде жазылып, туған тарихымыз дерек пен зерттеу арқылы біртіндеп жинақталуда. Археологиялық олжалар қалалық өркениеттің ауқымын ғана емес, оның ішкі ұйымдасуын, тұрмыстық мәдениетін және инженерлік мүмкіндіктерін де айқын көрсетеді.