Ыбырайдың миссионер еместігінің куәсі - оның атақты Кел балалар оқылық
Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық тұлғасы
Қазақ мәдениетінің кемелденуіне үлкен үлес қосқан тарихи тұлғалардың бірі — Ыбырай Алтынсарин. Ол халық ағарту ісінің практикалық әрі дидактикалық мәселелерін шешуге тікелей атсалысып, қазақ даласында білім берудің жаңа бағыттарын орнықтыруға еңбек етті.
Педагогикалық жаңашылдығы
Алғашқы педагогикалық оқулықтардың бірі — «Қазақ хрестоматиясын» жазып, сонымен қатар қазақ балаларына орыс тілін үйретуге арналған оқу құралдарын әзірледі.
Әдеби тіл мен дәстүрді зерделеуі
Қазақтың әдеби тілінің негізін салушылардың бірі ретінде, халық ауыз әдебиетін және әдет-ғұрыптарды зерттеуге де айрықша мән берді.
Этнографиялық еңбектері және ғылыми мойындалуы
Ыбырай Алтынсариннің қазақтардың құдалық және үйлену рәсімдері, адамдарды жерлеу және еске алу салттары туралы жазған еңбектері жоғары бағаланды. Соның нәтижесінде 1874 жылы ол Ресей географиялық қоғамының Орынбор бөлімшесіне мүше болып қабылданды.
Ағартушы мұраты
- Халқын білімге, мәдениеттілікке шақыру арқылы өркениетті елдер қатарына қосылуды армандады.
- Өз қызметі мен шығармашылығында ағартушылықтың айқын бейнесін көрсетті.
- «Кел, балалар, оқылық!» өлеңі оның миссионер емес екеніне дәлел ретінде жиі аталады.
Дін мен білім үйлесімі: «Ислам шариаты»
1884 жылы Ыбырай Алтынсарин Қазан қаласында «Ислам шариаты» атты кітабын шығарды. Бұл еңбекте ол мұсылмандықтың негізгі қағидаларын қарапайым халыққа түсінікті тілмен баяндап, қазақ мәдениетінің болмысына шебер кіріктірді.
Шығыс Ренессансы дәуірінде қалыптасқан дін мен білімнің үйлесімі туралы идеяны (әл-Фараби, ибн Сина және т.б.) Ыбырай өз заманының сұранысына сай дамыта білді. Оның түсінігінде қандай дін болмасын, адам баласы бір-бірін сыйлауға тиіс; ал мәдениетсіздіктің басты себептері ретінде надандық, жалқаулық және мақтаншақтық аталады.
Тарихи маңызы
Шын мәнінде, Шоқан мен Ыбырайдың қызметі мен шығармашылығы ХХ ғасырдағы Қазақстан жеріндегі большевизм идеологиясына емес, керісінше, ұлт-азаттық қозғалысының рухани-мәдени негіздерінің күшеюіне демеу болды.