Даулы отбасы
Қазіргі отбасының қоғамдағы рөлі және ішкі жауапкершілігі
Отбасы — өз күнкөрісін ұйымдастырып, толыққанды азамат тәрбиелеуге жауап беретін әлеуметтік орта. Қазіргі жағдайда отбасы бірқатар өзгерісті бастан өткеріп отыр: дәстүрлі қызметтер әлсіреп, қоғамдағы орны мен беделіне әсер ететін жаңа талаптар күшейді. Сыртқы факторлардан бөлек, отбасы өмірдің табиғи кезеңдерінен өткенде туындайтын қиындықтарға да тап болады.
Егер отбасы мүшелері өз бірлігін сақтай алмаса және мәселелерді өз бетінше шеше алмаса, мұндай отбасы әлеуметтік жұмыстың тікелей нысанына айналады. Бұл жерде әлеуметтік қызметкер «барлығын шешіп беруші» емес, отбасының өз әлеуетін іске қосуға көмектесетін, бағыттайтын және қолдайтын маман ретінде әрекет етеді.
Негізгі ой
Отбасының тұрақтылығы — тек жеке мәселе емес; ол демографиялық үрдістерге, кедейшілік деңгейіне, құқықтық мәдениетке және әлеуметтік саясаттың тиімділігіне тікелей тәуелді.
Демографиялық үрдістер: бала туу деңгейінің төмендеуі
Қазақстанда бала туу үдерісінің төмендеуі ұзақ мерзімді әлеуметтік тәуекелдердің бірі ретінде көрінеді. Халықтың жай өндірілуі үшін қажетті деңгей ретінде жиынтық туу коэффициенті шамамен 2,1–2,2 деп алынады (өлім деңгейіне байланысты). Осы шектен төмен көрсеткіштер туу деңгейінің төмендегенін білдіреді.
Балалы болуға ұмтылысқа отбасының әлеуметтік-экономикалық жағдайы, тұрғын үй, жұмыс тұрақтылығы, қызмет пен отбасы міндеттерін үйлестіру мүмкіндігі айқын ықпал етеді. Сонымен қатар көптеген елдерге ортақ заңдылық байқалады: білім деңгейі өскен сайын туу төмендейді.
Отбасындағы «идеалды бала саны» туралы деректер
- Барлық әйелдер үшін идеалды бала саны: 2,8.
- Тұрмыстағы әйелдер үшін: 3,0.
- Ер адамдарда көрсеткіш әйелдерден шамамен 0,2-ге жоғары.
Туу мен неке тәртібін зерттеу этникалық, әлеуметтік, жас, жыныс, діни тиістілік және тұрғылықты жер бойынша айырмашылықтарды көрсетті. Мысалы, қазақтан өзге кейбір азиялық этностар өкілдерінде отбасындағы балалардың идеалды саны жоғары болып, некеге тұрудың идеалды жасы да төменірек белгіленген.
Неке мен ажырасу динамикасы
1990-жылдары неке санының қысқаруы және ажырасудың жоғары деңгейде сақталуы отбасы тұрақтылығына қысым түсірді. Мысалы, 1994 жылы неке саны 145 686 болса, 1998 жылы 96 048-ге дейін төмендеген; ажырасу саны 41 567-ден 35 460-қа азайғанымен, жалпы алғанда ажырасудың үлесі жоғары күйінде қалды.
1000 адамға шаққандағы көрсеткіш
- 1994
- Неке: 7,5 · Ажырасу: 2,6
- 1998
- Неке: 6,4 · Ажырасу: 2,4
Нақты қорытынды
Неке азайған сайын ажырасу деңгейі салыстырмалы түрде жоғары болып қала берді. 1990 жылы бір ажырасуға шамамен 3,76 неке сәйкес келсе, 1998 жылы бұл арақатынас 2,4 некеге дейін қысқарған.
Құқықтық негіз және жұбайлар теңдігі
Отбасындағы қарым-қатынастың тұрақтылығында құқықтық нормалардың орны ерекше. Қазақстан Республикасында 1998 жылы күшіне енген «Неке және отбасы туралы» заң некелік одақтың еркіндігін, жұбайлар теңдігін және отбасылық мәселелерді өзара келісіммен шешу қағидаларын бекітті. Сондай-ақ әлеуметтік, нәсілдік, ұлттық, тілдік, діни ерекшелікке байланысты құқықты шектеуге тыйым салынды.
Дегенмен, әсіресе кейбір өңірлерде әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерін шектейтін әлеуметтік кедергілер сақталуы мүмкін. Отбасын жоспарлау, тұрмыстық еңбек пен бала күтімі жүктемесінің тең бөлінбеуі — осының көрінісі.
Отбасының негізгі қызметтері: қауіпсіздік, қамқорлық, әлеуметтендіру
Отбасы — қоғамның экономикалық және әлеуметтік құрылымымен тығыз байланысқан институт. Ол мүшелеріне экономикалық және әлеуметтік қолдау көрсетіп, дене қауіпсіздігін қамтамасыз етеді, жас балаларға, қарттарға және науқас адамдарға қамқорлық жасайды. Ең маңыздысы — отбасы сүйіспеншілік, парыз, эмоциялық қолдау, өмірдің қуанышы мен қиындықтарында бірлік сезімін қалыптастырады.
Отбасының бұзылуы көбіне жұбайлар қатынасының өзгеруі (мысалы, сенім бұзылуы), сондай-ақ кеңейтілген туыстардың араласуынан туындайтын қақтығыстармен байланысты болуы мүмкін.
Қазіргі отбасы күйзелісінің белгілері
Өмір сүру деңгейіндегі өзгерістер қазіргі отбасылардың күйзеліс үрдістерін күшейтеді. Төмендегі құбылыстар жиі аталады:
- Ажырасу санының өсуі
- Неке санының азаюы
- Некеден тыс одақтардың көбеюі
- Жезөкшеліктің өсуі
- Бала туу деңгейінің төмендеуі
- Ер мен әйел рөлдерінің өзгеруі, қамқорлық үлгілерінің әлсіреуі
- Некенің діни негізінің әлсіреуі
- Отбасындағы зорлық-зомбылық
- Некені мемлекеттік қорғаудың әлсіреуі
Жайсыз отбасылар: негізгі түрлері және тәуекелдер
Қолдауды ерекше қажет ететін отбасылардың бірнеше түрі жиі сипатталады. Мұндай ортада баланың психикасы мен мінез-құлқында ауытқуларға әкелетін қауіптер артады (ерте алкоголизация, есірткі, үйден қашу, қаңғыру, суицид, девиантты мінез-құлық).
Жиі кездесетін типтер
- Даулы отбасы — ең кең таралған түр.
- Биморальдық отбасы — маскүнемдік, төбелес, балағаттауға бейімділік.
- Педагогикалық дәрменсіз отбасы — мәдени және психологиялық-педагогикалық сауаттың төмендігі.
- Әлеуметтік емес отбасы — жалпыға ортақ нормалар мен талаптарды елемеу.
Неліктен бұл әлеуметтік жұмыстың нысаны?
Мұндай отбасыларда мәселелерді өз бетінше шешу әлеуеті шектеулі болады. Сондықтан әлеуметтік қолдау — материалдық көмекпен ғана шектелмей, қауіпсіздік, құқықтық сауат, психологиялық сүйемелдеу және бала құқығын қорғау шараларын да қамтуы тиіс.
Әйелдің отбасындағы орны және жұмыс істейтін аналарды қолдау
Отбасының дәстүрі мен күнделікті мәдениетін қалыптастыруда әйелдің рөлі ерекше. Баланың ең басты қорғаны — отбасы; ол жерде жылулық, мейірім, ықылас, тәрбие және қауіпсіздік беріледі. Қыз баланы тәрбиелеу — болашақ ұрпақтың құндылықтарын қалыптастыруға тікелей әсер етеді деген көзқарас кең таралған.
Қазіргі жағдайда жұмыс істейтін аналарға қолдау тетіктері маңызды. Жұмыс пен отбасы міндеттері теңгерілмесе, бала тәрбиесі мен бақылау әлсірейді. Сондықтан еңбек режимін икемдеу, демалыс күндеріндегі жұмысты шектеу немесе отбасыға қолайлы әлеуметтік саясат үлгілерін қарастыру — өзекті бағыттардың бірі.
Кедейшілік, жұмыссыздық және әлеуметтік саясат
Қазақстанда табысы төмен отбасылар санының өсуі отбасы тұрақтылығына тікелей әсер етеді. Кедейшілік әлеуметтік әлсіз топтарда ғана емес, күнкөріс деңгейін қамтамасыз ете алмайтын жалақысы төмен қызметкерлер арасында да байқалады. Бұл мәселе қоғамның жалпы көңіл-күйіне әсер ететін факторға айналды.
Өмір сүру деңгейі бойынша шартты үлестер
Мемлекеттік деңгейде кедейшілік пен жұмыссыздықпен күрес бағдарламалары қабылданды, оның ішінде 2000–2002 жылдарға арналған тиісті бағдарлама да болды. Дегенмен, кедейшілікті өлшеу мен нақты мұқтаждықты бағалау үшін сапалы статистикалық база, өлшемдерді жаңарту және мақсатты қолдау тетіктерін жетілдіру қажет екені байқалады.
Балаға әсері: әлеуметтік депривация және отбасы бюджеті
Баланың дүниеге келуі отбасының өмірлік деңгейін шамамен 30%-ға төмендетуі мүмкін деген тұжырым беріледі. Білім беру саласының коммерциялануы және тұрмыс шығындарының өсуі көптеген отбасыларға, әсіресе көпбалалы отбасыларға ауыр салмақ түсіреді.
Әлеуметтік депривация — баланың толық дамуы мен әлеуметтенуіне қажет материалдық және рухани жағдайлардың төмендеуі — ауқымды сипат алуы ықтимал. Мұндай кезде отбасылардың қолдау желісін (әлеуметтік қызмет, мектеп, медицина, жергілікті қауым) күшейту маңызды.
Отбасы құрылымдарының өзгеруі: нуклеардан күрделіге дейін
Қазақстанда жиі кездесетін үлгі — нуклеар (ата-ана мен балалардан тұратын) және баласы аз отбасылар. Сонымен қатар ауылдық жерде бірнеше ұрпақ бірге тұратын күрделі отбасылар да аз емес. Экономикалық қысым, жұмыс іздеу, көшу, мамандық пен жұмыс орнын жиі ауыстыру сияқты үрдістер кейде нуклеар отбасыларды біріктіріп, күрделі отбасылардың құрылуына әкеледі.
Некеден тыс бала туу үлесінің өсуі және жалғыз басты аналар санының артуы да әлеуметтік саясат пен әлеуметтік жұмыстың маңызын күшейтеді.
Әлеуметтік жұмыстағы отбасы: әлеуетке негізделген көзқарас
Қарым-қатынасы ашық отбасылар
Мұндай отбасыларда мүшелер бір-бірімен еркін сөйлеседі, сезімі мен тілегін ашық білдіреді, мәселелер бірге талқыланады. Нәтижесінде ұтымды шешім қабылдау мүмкіндігі жоғары болады. Әлеуметтік көмек көбіне сыртқы қысым күшейгенде қажет болуы мүмкін.
Қарым-қатынасы күрделі отбасылар
Тілдесу қиындаған отбасыларда өзара жақындық әлсіреп, дау-дамай жиілейді. Мұндай жағдайда отбасының тұтастығына қауіп артады, ал проблемаларды өз бетінше шешу әлеуеті төмен болады. Сондықтан бұл топ әлеуметтік қолдауды көбірек қажет етеді.
Әлеуметтік қызметкердің практикалық міндеті
Әлеуметтік қызметкер отбасының қандай түріне, қандай проблемалар тән екенін нақты айқындап, материалдық қолдау мен арнайы қызметтерге қажеттілік деңгейін анықтауы тиіс. Бұл — көмекті дұрыс бағыттаудың және отбасының ұзақ мерзімді тұрақтылығын қолдаудың негізгі шарты.