Ағызында суларды оларды ластаушы заттардан тазарту күрделі процесс
Тұрсынзада Есімжанов (1, 88-бет)
Су жүргізер тіршіліктің тамырын.
Су жоқ болса, тіршілік тамам, бауырым.
Судың біздер біле тұра маңызын,
Көп болған соң ұмытамыз қадірін.
Тірі және өлі табиғатта жүретін сан алуан процестер мен құбылыстардың ішінде судың адам өміріндегі маңызы ерекше. Су тірі ағзаларға еніп, зат пен энергия алмасуына тікелей қатысады. Көптеген биологиялық және химиялық процестер тек сулы ортада ғана жүреді. Тіпті тіршіліктің негізі саналатын ақуыздардың да суда пайда болып, осы ортада дами алатыны белгілі.
Жердегі су қоры: ауқымы мен құрылымы
Жер бетінің су басқан бөлігі
77,5%
Мұздар мен батпақтарды қоса есептегендегі көрсеткіш.
Су қорларының негізгі түрлері
- Мұхиттар мен теңіздер
- Өзендер мен көлдер
- Жер асты сулары
- Мұздықтар
- Атмосферадағы ылғал
Мұхиттардың биосферадағы үлесі
Биологиялық өнім
43%
Оттегі өндірісі
> 50%
Су қоры — халық байлығы. Алайда жер бетіндегі тұщы судың үлесі өте аз: өзендер мен көлдердегі тұщы су қоры гидросфера ресурстарының 1%-ына да жетпейді. Тұщы су қорлары құрлықта біркелкі таралмаған: Аляскада 1 адамға шаққанда 2 млн м3, Жаңа Зеландияда 100 мың м3, бұрынғы Кеңестер Одағында 18,3 мың м3 көрсеткіші келтіріледі. Қазақстан Республикасы тұщы су қоры тапшы елдер қатарына жатады.
Тұщы су тұтынуы: өсім және тәуекел
Тұрмыстық тұтынудың өзгеруі
Ертеректе бір адам тәулігіне орта есеппен 12–18 литр су пайдаланса, XX ғасырда мәдениеті дамыған елдерде бұл көрсеткіш 200–400 литрге дейін артты. [1]
Жалпы әлемдік деңгей
Қазіргі кезде адамзат бір жылда шамамен 3000 км3 тұщы су жұмсайды. Суды ең көп пайдаланатын сала — ауыл шаруашылығы, әрі онда қолданылған судың төрттен үш бөлігі қайта қайтарылмайды.
Ауыл шаруашылығындағы су шығынының мысалдары
1 тонна бидай
7000 тонна су
Вегетациялық кезең бойындағы шығын.
1 тонна мақта
10000 тонна су
Өнімнің суға тәуелділігі өте жоғары.
Егістікте қолданылатын улы химикаттар топырақтан шайылып, суға түседі. Мал шаруашылығынан түзілетін органикалық қалдықтар (көң, шірінді, мочевина) да су жүйелеріне әсер етеді. Органикалық заттары көбейген ортада балдырлар қарқынды көбейіп, кейін жаппай ыдырау нәтижесінде суда оттек тапшылығы туындайды. Бұл жағдай су экожүйесін әлсіретіп, анаэробты процестердің басым болуына әкелуі мүмкін.
Су ресурстарының “мұхит–атмосфера–жер–мұхит” жүйесіндегі айналымында маңызды қасиет бар: судың өздігінен қайта қалпына келуі. Сондықтан табиғатты қорғаудың негізгі міндеттерінің бірі — табиғи сулардың осы мүмкіндігін сақтай отырып, ластануды төмендету. Өздігінен тазаруға әсер ететін физикалық факторлардың ішінде ластаушы заттардың сұйылуы, еруі және араласуы негізгі рөл атқарады.
Ағызынды суларды тазарту әдістері
Механикалық
Суды тұндыру және сүзу арқылы механикалық қоспалардан тазарту. Әртүрлі өлшемдегі бөлшектер үшін торлар, ал су бетілік қоспалар үшін (май, смола, мұнай) ұстағыштар қолданылады.
Химиялық
Реагенттер арқылы тазарту (мысалы, хлор, хлорлы әк). [5] Хлор бактериялық ластануды тиімді залалсыздандырады, бірақ соңғы зерттеулер хлорланған ауыз судың денсаулыққа кері әсерін (ісіктер қаупі, аллергиялық реакциялар) күшейтуі мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар хлор ағзадағы ақуыздарға, тері мен шашқа жағымсыз ықпал етуі ықтимал. Жазда микроағзалар жылдам көбейетіндіктен, су көбірек хлорланады, сондықтан қауіп те артады.
Тұрмыстық кеңес
Хлорды азайтудың тиімді жолы — сүзгі қолдану. Сүзгі болмаса, суды бірнеше сағат тұндырып қоюға болады: хлордың бір бөлігі ұшып кетеді. [4]
Биологиялық
Микроскопиялық өсімдіктер мен жануарлар өсірілетін жүйеде ағынды су жоғарыдан беріліп, төменнен ауа үрленеді. Оттек пен органикалық заттар мол болғанда бактериялар мен микрофауна көбейіп, ластаушыларды минералдық заттарға дейін ыдырататын ферменттер бөледі. Бактериялардың кесектенген массасы түбіне шөгіп, су біртіндеп тазарады. [5]
Химиялық тазартудың кең тараған түрі: нейтралдау
Өнеркәсіп орындарынан шығатын қышқылды лас суларды нейтралдау үшін магнезит, доломит, әктас сияқты материалдар қолданылады.
Су экожүйесін “тазартатын” тірі ағзалар
Биологиялық тазалауға қатысатын организмдерге бактериялардан бөлек балдырлар, саңырауқұлақтар, ең төменгі сатыдағы жәндіктер, құрттар және өзге де ағзалар жатады. Табиғи су жүйелерінде де су сапасына ықпал ететін бірқатар пайдалы жәндіктер мен балықтар бар.
Жамбасқұрт
Жамбастап жылжып қозғалатын бұл жәндік — балықтардың сүйікті жемі әрі су түбіндегі қалдықтармен қоректеніп, түптің тазалығын сақтауға үлес қосады.
Қоңыздар
Бақылаулар бойынша қоңыз қорегінің шамамен 60%-ын маса дернәсілдері құрайды. Тәжірибелер бір қоңыздың тәулігіне 65–70 маса дернәсілін жоя алатынын көрсеткен.
Су шаяны
Ақпайтын тоқтау суларда, өсімдігі көп әрі шірінділері мол ластанған көлшіктерде тіршілік етеді. Негізгі қорегі — маса, сона және басқа су жәндіктері. Лабораторияда тәулігіне 85 маса дернәсілін жоятындығы анықталған.
Инеліктер
Инеліктердің дернәсілдері суда дамып, ересек кезеңі су жағасында өтеді, сондықтан оларды су жәндіктерінің “қос мекенділері” деуге болады. Ересек инеліктер ұшып жүріп аулайды; қармақ тырнақтарына көбіне масалар, шыбындар, соналар сияқты зиянкестер ілінеді.
Каналдар мен арықтарды “тазартатын” балықтар
Арықтар мен канал бойындағы арамшөптерді азайту үшін ғалымдар ақ амур, дөңмаңдай сияқты шөпқоректі балықтарды қолдан жерсіндіру тәжірибесін енгізді. Ақ амур — дене тұрқы 120 см-ге, салмағы 32 кг-ға дейін жететін ірі әрі өте көп қоректенетін балық. Ол каналдағы өсімдіктерді жеп, шөптің шамадан тыс өсуін тежейді.
Өсімдіктерді механикалық жолмен тазарту әдістерін шөпқоректі балықтармен алмастыру экономикалық тұрғыдан тиімді. Бұдан бөлек, қамыс-құрақты азық ете отырып, масалардың ұрық салатын орындарын азайтады. Сондықтан мұндай балықтарды канал және арық жүйелерінде өсіруді жүйелі түрде қолға алу маңызды.
Өз өлкеміздегі су қорларының жағдайы
Өз өлкеміздің су қорларына тоқталсақ, Жамбыл облысының барлық өзендері Арал теңізі алабына жатады. Қырғызстан аумағынан бастау алатын Шу, Талас, Аса өзендері облыстың негізгі су артериялары саналады.
Сапа көрсеткіштері мен ластану көздері
Зертханалық талдауларға сәйкес, өткен жылмен салыстырғанда 2006 жылы Шу, Талас, Аса өзендерінде ластану индексінің артқаны байқалған. Ластаушы заттар төгінділерінің бір бөлігі “Шолақтау” тау-кен өндіру комбинаты, Шатыркөл руднигі, Ақбақай тау-кен металлургиялық комбинаты, “Монолит” ашық акционерлік қоғамы сияқты кәсіпорындармен байланысты екені расталады.
Қорытынды ой
Қысқасы, су — өмірдің нәрі ғана емес, өмірдің өзі. Сондықтан оны аялау, көздің қарашығындай сақтау — бәріміздің табиғат алдындағы азаматтық борышымыз. Табиғат тепе-теңдігі — табиғаттың бұлжымас заңдылығы; оны оқып-үйрену және терең тану әр адамның экологиялық мәдениеті жоғары, саналы тұлға екенін танытады.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Баешов Ә.Б. «Экология және таза су проблемалары», 2003 ж.
- Дәрібаев Ж.Е., Баешов Ә.Б., Сермаңызов С.С. «Экология». Астана: «Дәнекер», 2005 ж.
- Шілдебаев Ж. «Қызықты экология».
- Бушман Л.Н. «Шөлімізді қандыра аламыз ба?», 2002 ж.
- Асқарова Ұ.Б. «Экология және қоршаған ортаны қорғау», 2005 ж.
- «География және табиғат» журналы, №2, 2006 ж.
- Облыстық экологиялық орталық. 2006 ж. мәліметтері.