Қаржы капиталының халықаралық қозғалысын ырықтандырудың мәні мен рөлі оның қаржы қорларын жаһандық деңгейде тиімді қайта бөлуге ықпал етуінде
Капиталдың халықаралық мобильділігі: мәні және қозғаушы факторлар
Капитал жұмыс күші, табиғи ресурстар және кәсіпкерлік сияқты өндірістің негізгі факторларының бірі ретінде халықаралық мобильділікке ие: ол бір елден екінші елге салыстырмалы түрде еркін ауыса алады. Бүгінде кәсіпкерлік және ссудалық капиталдың халықаралық қозғалысы әлемдік экономиканың жұмысын жақсартуға, сондай-ақ халықаралық шаруашылық байланыстардың шарттары мен формаларын жетілдіруге ықпал ететін шешуші элементке айналды.
Капитал ауысымын не тудырады?
Капитал қозғалысын тудыратын негізгі факторлар — сұраныс пен ұсыныс. Бұл факторлар кейбір елдерде капитал көлемінің өсуімен, ал басқа елдерде капитал тапшылығының күшеюімен байланысты қалыптасады. Өндірісі дамыған елдерде жоғары кіріс әкелетін инвестициялық қорлардың көбеюі капитал ұсынысын арттыра түседі. Ал капитал жетіспейтін экономикаларда ұлттық өндірісті дамыту ниеті фирмалар мен компаниялардың табысты жұмыс істеуге ұмтылысын күшейтіп, шетелдік капиталға сұранысты ұлғайтады.
Шетелдік капиталдың артықшылықтары
Ішкі капиталмен салыстырғанда шетелдік капиталдың бірқатар маңызды артықшылықтары бар. Ол технологиялық жаңаруға, нарықтың кеңеюіне және басқару сапасының артуына ықпал ете алады.
Негізгі әсерлер
-
Технология трансферті
Жаңа өндірістік технологияларды енгізуді жеделдетеді.
-
Жұмыспен қамту
Жаңа жұмыс орындарын ашады, кадрлық әлеуеттің өсуіне ықпал етеді.
-
Басқару мәдениеті
Заманауи менеджмент дағдыларының таралуына жағдай жасайды.
-
Экспорт пен қызметтер
Тауар экспорты мен қызмет түрлерін әртараптандыруға көмектеседі.
-
Бәсеке арқылы өнімділік
Шетелдік компаниялармен бәсеке жергілікті фирмалардың тиімділігін арттыруға итермелейді.
Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, шетелдік капиталды саналы әрі сауатты пайдалану — бәсекелестік ортада ұлттық шаруашылықтың табысты қызмет етуінің маңызды кепілі.
Ұлттық экономикаға шетелдік капитал тарту әдетте тікелей инвестициялар, қарыз және ссуда сияқты формалар арқылы жүзеге асырылады.
Капитал туралы экономикалық көзқарастар
Классикалық бағыт
А. Смит, Д. Рикардо, сондай-ақ П. Самуэльсон мен У. Нордхаус көзқарасында капитал — бұл өндіріс құрал-жабдықтары.
Қаржылық түсіндіру
Жан Батист Сэй және Джон Робинсон капиталды ақша сомасы, бағалы қағаздар және қаржылар ретінде қарастырған.
Кеңейтілген түсініктер
Кейбір тұжырымдамалар капиталды адамның білімі, қалыптасқан дағдылары және энергиясымен байланыстырады. Тағы бір қыры — уақыт: уақыт фактор ретінде табыс қалыптастыруға қатысады. Жалпылай алғанда, өндіріс құралдары да, адамдар да, ақша да белгілі жағдайларда капитал бола алады.
К. Маркстің түсіндіруі
Капиталдың мәнін терең жүйелеп ашқан — К. Маркс. Ол капиталдың сыртқы көрінісі әртүрлі формада болатынын көрсетеді: өндіріс құрал-жабдықтары (тұрақты капитал), жұмыс күші/адамдар (өзгермелі капитал), және ақшалай капитал.
Маркстің негізгі тезисі: материалдық игіліктер өздігінен капитал емес. Олар тек иелері оларды құнды еселеу және қосымша құн жасау үшін қолданғанда ғана капиталға айналады.
«Капиталдың» I томында капитал «өзін-өзі өсіретін құн» ретінде сипатталады; II томында «капитал — бұл қозғалыс» деген ой дәлелденеді; III томында капиталды заттардың жиынтығы ретінде ғана қарастыру жеткіліксіз екені айтылып, капиталдың түпкі мәні — адамдар арасындағы белгілі қоғамдық қатынастар екені көрсетіледі.
Халықаралық қаржы нарығы: қызметтері және құрылымы
Қызметтік тұрғыдан халықаралық қаржы нарығы — ұлттық және халықаралық нарықтардың жиынтығы. Оның мақсаты — капиталға сұраныс пен ұсыныс арасындағы байланысты тиімді ұйымдастырып, нарық субъектілері арасында қаржы капиталын шоғырландыру және қайта бөлу.
Нарықтың негізгі функциялары
- Капиталды қайта бөлу және қайта құю
- Капитал айналымы шығындарын азайту
- Капиталды орталықтандыру және шоғырландыру
- Мерзімдік сауда операцияларын жүргізуге мүмкіндік беру
- Экономикалық циклдердің шығындарын төмендетуге ықпал ету
- Үздіксіз ұдайы өндіріс үдерістерін қамтамасыз ету
Құрылым
Экономикалық теорияда халықаралық қаржы нарығы әдетте екі ірі топқа бөлінеді: ақша нарығы және трансұлттық капитал нарығы.
Қаржы капиталының ерекшелігі
Қаржы капиталының маңызды ерекшеліктерінің бірі — оның дамуының «табиғи шегі» болмайды: ол артық болып қалса да толық күйреуге әкелмей, көбіне басқа салалар мен құрылымдарға ауысады. Алайда бұл құбылыс капитал түрлерінің (өнеркәсіптік, тауарлық, ақшалай, өндірістік, қаржылық) арасында теңгерімсіз қатынастардың қалыптасуына жол ашуы мүмкін.
Қаржы капиталының халықаралық қозғалысы және ырықтандыру
Қаржы капиталының халықаралық қозғалысы — әртүрлі несие берушілер мен қарыз алушылар, меншік иелері мен олардың шетелдегі фирмалары арасындағы қаржы ағындарының қозғалысы. Дегенмен, елдер өз дамуының әр кезеңінде ішкі экономикалық дағдарыстардан қорғану үшін капитал қозғалысына тосқауылдар мен шектеулер енгізіп отырған.
Ырықтандырудың мәні
Шектеулер мен кедергілерді әлсірету немесе алып тастау — қаржы капиталы қозғалысын ырықтандыру деп түсіндіріледі. Оның мәні мен рөлі — қаржы қорларын жаһандық деңгейде тиімді қайта бөлуге жағдай жасау. Бұл мүмкіндік жаңа ақпараттық технологиялардың дамуына және қаржы секторының жетілдірілуіне қарай кеңейе түседі.
Ырықтандыруды күшейтетін факторлар
- Ішкі валюта нарықтарының ырықтандырылуы (валюта операцияларына талаптардың азаюы, реттеудің жұмсаруы)
- Валюта нарығындағы операцияларға жаңа технологияларды енгізу
Шектеулердің азайтылуы капитал ағынының өсуіне айтарлықтай ықпал етеді және аймақтар, елдер мен нарықтар арасында қаржы қорларын тиімді бөлуге мүмкіндік береді.
Халықаралық қаржы ұйымдарының рөлі
Капитал қозғалысының маңызды қозғаушы күштерінің бірі — халықаралық капитал ағындарын реттейтін және бағыттайтын ұйымдар. Олар жеке коммерциялық және мемлекеттік құрылымдармен қатар әлемдік шаруашылықтағы капитал қозғалысының субъектілері әрі капиталдың қалыптасу көздерінің бірі ретінде әрекет етеді.
Ырықтандырудың тәуекелдері: қысқа мерзімді капитал және тұрақсыздық
Тікелей шетелдік инвестициялар ағынының тым жиі келуі, әсіресе қысқа мерзімді және жоғары өтімді инвестициялар, институционалдық тұрғыда толық орнықпаған қаржы жүйесінде тұрақсыздықты күшейтуі мүмкін.
Қысқа мерзімді жекеменшік капитал ағынының еселеп өсуі және алыпсатарлық трансферттердің көбеюі жаңадан дамып келе жатқан нарықтарда акция бағаларының құбылмалылығын арттырады. Капитал қозғалысы барынша ырықтандырылған жағдайда жоғары мобильді портфельдік инвестициялар аз уақытта бір елден екінші елге ауысып, әлемдік қаржы және валюта нарықтарындағы ең тәуекелді сегменттердің біріне айналуы ықтимал.
Қазақстандағы капитал қозғалысын ырықтандыру: құқықтық негіз және кезеңдер
Қазақстанда халықаралық қаржы капиталы қозғалысын ырықтандыру негізінен валюталық режимді жұмсарту және капиталдың еркіндігіне қатысты заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу арқылы жүзеге асырылды.
Валюта операциясы және валюталық құндылықтар
«Валюталық реттеу және валюталық бақылау туралы» 2005 жылғы 13 маусымдағы ҚР заңына сәйкес, валюта операциясы — жекеменшік құқықтар мен өзге де құқықтардың валюталық құндылықтарға ауысуына байланысты операциялар. Валюталық құндылықтарға шетел валютасы, бағалы қағаздар және номиналы шетел валютасында көрсетілген төлем құжаттары жатады.
Ырықтандыру тетігін қалыптастыру
Валюталық режимді ырықтандырудың негізгі ережелері 2002 жылғы 15 мамырда Экономикалық саясат жөніндегі кеңестің шешімімен бекітіліп, кейін Халықаралық валюта қорының сарапшылары тарапынан талданды. Қазақстан ырықтандыру механизмін тек экономикалық алғышарттарға ғана емес, тәуелсіздіктің алғашқы кезеңіндегі әлеуметтік-саяси факторларға да сүйене отырып таңдады.
Даму кезеңдері (хронология)
- 1 Қатаң шектеу режимі (1993–1995 жж.)
- 2 Жартылай ырықтандырылған кезең, бірқатар шектеулер сақталды (1995–1999 жж.)
- 3 Басым түрде ырықтандырылған кезең (1999–2002 жж.)
- 4 Белсенді ырықтандырылған кезең (2002–2007 жж.)
Қаржылық жаһандану: мүмкіндіктер мен шектеулер
Әлемдік қаржы ағындары — жаһандану үдерісінің маңызды арнасы. Халықаралық капитал нарығы айналымының өсуі, жаңа қаржы құралдарының пайда болуы және қаржы нарықтарынан түсетін табыстың еселенуі нәтижесінде кей жағдайда нақты сектордан гөрі қаржы нарығы экономикалық ахуалды айқындайтын күшке айналады.
Оң әсері
Нарықтары дамыған елдердің жаһандық қаржы жүйесіне интеграциялануы ең қажетті инвестициялық жобаларға шетелден қосымша қор тартуға мүмкіндік береді.
Теріс жақтары
- Мемлекеттің тұрақтандырушы «кепіл» рөлі әлсіреуі мүмкін
- Әлемдік нарықтың тұрақсыздығынан қаржы дағдарысы қаупі артады
- Ұлттық үкіметтердің қаржы жүйесіне ықпалы әлсіреуі ықтимал
- Трансұлттық корпорациялардың әсері күшеюі мүмкін
ТҰК және әлемдік қаржы капиталы
Қаржы капиталының әлемдік қозғалысы көбіне трансұлттық корпорациялардың экспорт-импорт операцияларымен, қызмет көрсету нарықтарымен, капиталымен, акцияларын шетелдік қор нарықтарында орналастыруымен, сондай-ақ еуронарықта облигациялар шығаруымен және ұзақ мерзімді инвестицияларды іске асыруымен байланысты қалыптасады. Осы контексте еуродолларлық қарыз алу, қорландыруды өсіру және еуродоллардағы депозиттер нарығында белсенді болу тәжірибелері кең тараған.
Қорытынды: капитал ағымы — мүмкіндік те, сын-қатер де
Елге халықаралық қаржы капиталының келуі маңызды экономикалық нәтижелерге жеткізуі мүмкін: капиталды мобилизациялауды және шоғырландыруды күшейтіп, оны инвестицияға айналдырады, экономикалық әлеуетті арттырады, инвестициялық-инновациялық үдерістерді жеделдетеді.
Сонымен бірге теріс салдарлар да ықтимал: нақты секторларда қажетсіз капиталдың артық шоғырлануы ресурстарды тиімсіз жұмсауға әкеледі; жалған және алыпсатарлық капитал өседі; қаржы және сауда делдалдары көбейеді. Мұндай жағдайда негізгі тұлға өндіруші емес, алыпсатарға айналып, экономикада тұрақсыздық пен тәуекел ұлғаяды — бұл дағдарыстар мен дефолттар қаупін күшейтеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Вывоз капитала: причины, формы приложения, объекты инвестирования. Вестник Университета международного бизнеса. Алматы, 2009.
- Қаржы капиталын халықаралық деңгейде нығайтуды ырықтандыру және ұлттық экономиканың әлемдік қаржы дағдарысына ұшырауы. Қаржы-Қаражат (ғылыми журналы). Алматы, 2009.
- Международное движение капитала и развитие инвестиционных процессов в принимающих странах. Академия бизнеса моды «Сымбат» (Индустрия дизайна и технологии). Алматы, 2008.
- Ұлттық экономикалардың жаһандануы жағдайындағы капиталды шетке шығару және шеттен әкелу проблемалары. Т. Рысқұлов атындағы Қазақ экономикалық университеті (Хабаршы ғылыми журналы). Алматы, 2007.