Қазақша рефераттар

Әлеуметтік құрылым

Әлеуметтану: мәні, зерттеу аясы және негізгі ұғымдар

Жоспарға сәйкес тақырыптың бірінші сұрағына жауап беру үшін ең алдымен әлеуметтану (социология) деген не, ол нені зерттейді, сондай-ақ оның объектісі мен пәнін бір-бірінен ажыратып, шатастырмау қажет. «Әлеуметтану» ұғымы латын тіліндегі societas (қоғам) және грек тіліндегі logos (ілім, ұғым) сөздерінен шыққан.

Социология, яғни әлеуметтану — қоғамның пайда болуы мен дамуының, ондағы әлеуметтік байланыстар мен қатынастардың, әртүрлі әлеуметтік бірліктердің (топтар, ұйымдар, мекемелер, институттар), құбылыстар мен процестердің жалпы заңдылықтарын зерттейтін ғылым.

Тарихи негіз

«Әлеуметтану» ұғымын XIX ғасырдың ортасында француз әлеуметтанушысы Огюст Конт енгізді. Бастапқыда бұл түсінік «қоғамтану» мағынасында қолданылған. Кейінірек, пәннің мазмұны айқындалып, атауы да ғылыми тұрғыдан орнықты.

Маңыздысы: объект пен пән ұқсас болып көрінгенімен, екеуі бір ұғым емес және оларды орын алмастырып қолдану — әдіснамалық қате.

Әлеуметтанудың объектісі мен пәні

Объект

Объект — бізді қоршаған объективті нақты өмір: қоғам, адамдар және олардың алуан түрлі бірліктері (отбасы, топ, тап, әлеуметтік мекемелер, институттар, мемлекет), сондай-ақ адамның өзі, оның іс-әрекеті, қызметі, санасы, тәртібі.

Зерттеу объектісі болғандықтан, бұл құбылыстар мен құрылымдар субъектіден тәуелсіз өмір сүреді. Адам оларды теориялық немесе практикалық мәселелерді шешуге, мақсатқа жетуге пайдаланады.

Пән

Пән — зерттеушінің таңдауы мен мақсатына сәйкес объектідегі құбылыстардың, процестердің және көкейкесті мәселелердің мәнді жақтарын логикалық тұрғыдан талдау арқылы ашылатын білім аймағы.

Әлеуметтанудың пәні деп адамдардың және әлеуметтік ұйымдардың бірігіп еңбек етуін, қызмет атқаруын, материалдық және рухани іс-әрекеттерін, сондай-ақ олардың арасындағы сан алуан қатынастардың өзара ықпалын терең тануды айтамыз.

Объект пен пәннің арақатынасы

  • Пән әрдайым объектіні қажет етеді, бірақ онымен тең емес.
  • Бір ғана әлеуметтік объект өмірдің әртүрлі мәселелерін шешу үшін әр қырынан зерттелуі мүмкін.
  • Сондықтан пән зерттелетін объектінің шекарасын белгілейді.

Пәннің басты міндеті

Әлеуметтану пәнінің басты міндеті — әлеуметтік жүйелерді типологизациялау (ортақ белгілеріне қарай жіктеу, топтау), әрбір әлеуметтік объектінің байланысы мен қатынастарын заңдар деңгейінде зерттеу. Мұның нәтижесі — әлеуметтік жүйелерді басқару, тәртібін реттеу және олардың қызмет ету тетіктерін анықтау.

«Әлеуметтік» ұғымының мазмұны

«Әлеуметтік» — әлеуметтік байланыстар мен қатынастарды ұйымдастырудың негізгі бастауы, ал әлеуметтік заңдылықтар олардың мәні мен мазмұнын түсінудің негізі.

Маркс пен Энгельстегі түсіндіру

«Әлеуметтік» ұғымына ғылыми тұрғыдан терең анықтама бергендер — К. Маркс пен Ф. Энгельс. Олар қоғамды, ондағы үдерістер мен қатынастарды зерттеуде екі ұғымды қолданды: қоғамдық және әлеуметтік.

Қоғам салаларының байланысын сипаттағанда «қоғамдық қатынастар» ұғымы қолданылса, адамдардың өзара қатынастарының табиғатын, мазмұнын, мәнін және қоғамдағы орнын, рөлін талдағанда «әлеуметтік» ұғымы кеңінен пайдаланылды. Кей тұстарда «әлеуметтік» ұғымы «азаматтық» ұғымымен алмастырылып отырған.

Бұл жерде негізгі талап — «әлеуметтік» ұғымының мазмұнын терең түсіну: әлеуметтік дегеніміз нақтылы қоғамдағы қоғамдық қатынастардың жиынтығы, ол жеке тұлғалар мен топтардың белгілі бір кеңістікте және уақытта атқаратын іс-әрекеті мен қызметінде көрінеді.

Қорытынды анықтама

Әлеуметтілік — әртүрлі тұлғалардың бірігіп атқарған қызметінің нәтижесі; ол олардың өзара байланысы мен қатынасынан көрінеді. Ал қоғам құрылымындағы орны, атқаратын рөлі және жағдайлары қоғамдық үдерістерге қатынасы арқылы айқындалады.

Категориялар және әлеуметтанулық ойлау

Әлеуметтану пәні әрдайым оның категориялары (жалпы ұғымдары) арқылы қалыптасады. Категориялар өмірдің нақтылы шындығын, әлеуметтік құрылым дамуының маңызды қырларын, қатынастар мен байланыстарды бейнелейді; олардың тұрақты, қайталанатын әрі мәнді түрлерін көрсетеді.

Категориялар бір-бірімен тығыз байланыста болады және оқшау тұрмайды. Солардың негізінде әлеуметтанудың заңдары қалыптасады.

Негізгі категориялар жиынтығы

әлеуметтік жүйе әлеуметтік байланыс әлеуметтік қатынас әлеуметтік процесс әлеуметтік тұлға әлеуметтік бірлік әлеуметтік құрылым әлеуметтік ұйым әлеуметтік институт әлеуметтік бақылау әлеуметтік басқару әлеуметтік нормалар стратификация әлеуметтік рөл әлеуметтік статус әлеуметтік тәртіп әлеуметтік сана әлеуметтік мүдде әлеуметтік қауіпсіздік әлеуметтік қорғау әлеуметтік белсенділік

Ескерту: бұл категориялардың бір бөлігі басқа ғылымдарда да қолданылады, әсіресе құқықтануда (мысалы, норма, ұйым, институт, жауапкершілік, бақылау).

Қоғам және тұлға: екі өзек категория

Қоғамды талдаудағы негізгі ұғымдар

Әлеуметтік бірлік

Адамдар арасындағы әртүрлі қарым-қатынастар мен байланыстар. Олардың күнделікті өмірі мен іс-әрекетіндегі мұң-мұқтаж және талап-тілек бірлігі осы бірліктің іргетасы болады. Әлеуметтік бірлестіктер қоғамды өзгерту субъектісі ретінде де қарастырылады.

Түрлері: отбасы, таптық және топтық бірліктер, әлеуметтік-демографиялық, ұлттық, территориялық, мемлекеттік және жалпыадамзаттық бірліктер, қозғалыстар.

Әлеуметтік құрылым

Қоғамдық еңбектің бөлінуіне негізделген реттелген жүйе және соған сәйкес меншікке, билікке, басқаруға, құқықтар мен міндеттерге қатынастар жүйесі.

Қоғамдық сана

Қоғамның рухани құрылымының жиынтығы. Ол тікелей де, күрделі де сипатта болуы мүмкін, бірақ мәні жағынан қоғамдық сипатқа ие.

Әлеуметтік топ

Қоғамның құрылымдануы, жікке бөлінуі және әлеуметтік теңсіздік көрінетін негізгі деңгейлердің бірі.

Тұлғаны талдаудағы негізгі ұғымдар

Тұлға

Адамның әлеуметтік сапасы, оның мәні. Әлеуметтану тұлғаны зерттегенде бірнеше нақты ұғымдарға сүйенеді.

Әлеуметтік құндылық

Қоғамдық қатынастарды, мұқтаждықты, талап-тілекті айқындайтын тұлғалық құндылық бағдарлар. Олар мінез-құлықтың ішкі реттелуі арқылы көрінеді.

Әлеуметтік нормалар

Қоғамда қалыптасып, реттеліп отыратын ережелердің жиынтығы.

Ынта, ықылас, қалау, тілек

Адамдардың әлеуметтік белсенділігінің қозғаушы күштері (стимулдері).

Әлеуметтік рөл және әлеуметтік статус

Рөл — атқарылатын қызмет; статус — адамның қоғамдағы орны мен жағдайы.

Әлеуметтанудағы негізгі заңдар

Әлеуметтануда әлеуметтік құбылыстар мен процестердің байланысын түсіндіретін негізгі заңдар тұжырымдалады. Олар әлеуметтік шындықтағы тұрақты, қажетті және қайталанатын тәуелділіктерді сипаттайды.

  1. 1) Қатар өмір сүру заңы

    Егер А құбылысы болса, ол көп жағдайда Б құбылысын қажет етеді.

  2. 2) Даму тенденцияларын анықтайтын заң

    Әлеуметтік құбылыстардың даму бағытын айқындайды. Мысалы, өндіргіш күштердің өзгеруі өндірістік қатынастардың өзгеруін талап етеді.

  3. 3) Байланыстар мен қатынастарды анықтау заңы (іс-қимыл заңы)

    Әлеуметтік объектінің элементтері мен бөліктері арасындағы өзара байланыстарды бейнелейді.

  4. 4) Себепті байланыстар заңы

    Құбылыстардың себеп-салдарлық тәуелділіктерін көрсетеді. Мысалы, әлеуметтік бірліктің негізгі шарты — қоғамдық және жеке мүддені сәйкестендіру, үйлестіру.

  5. 5) Ықтималдық заңы

    Әлеуметтік құбылыстар арасындағы байланыстардың болу мүмкіндігін (ықтимал сипатын) білдіреді.

Әлеуметтанулық зерттеу әдістері

Әлеуметтік құбылыстар мен процестерді, сондай-ақ олардың байланыстары мен қатынастарын танып-білуде әлеуметтану жалпы теориялық ғылыми әдістерге сүйенеді. Сонымен бірге оның басқа қоғамдық және гуманитарлық ғылымдардан басты айырмашылығы — әлеуметтік-экономикалық, саяси, рухани құбылыстар мен процестерді зерттеуге арналған арнаулы әдістерінің болуы.

Кең қолданылатын әдістер

  • сұрыптау
  • бақылау
  • сұрау
  • құжаттарды талдау
  • сараптау
  • модельдеу (үлгілеу)
  • тест

Осы әдістерді кеңінен қолдану арқылы әлеуметтану білімнің жаңа қайнар көздерін ашады, адамның қоғамдық құбылыстар мен процестер туралы танымын толықтырады. Мұндай танымның өзіндік құрылымы, түрлері және деңгейлері болады.