Қан - туыстық байланыстар тайпаға емес, тайпа бөліктері болып табылатын руға тән нәрсе
Этнос ұғымы: табиғи және тарихи өлшемдер
Этнос — биологиялық «түр» де емес, тіпті популяция да емес. Ол ең алдымен мәдени сипаттағы ұғым, ал биологиялық өлшемі өте шектеулі деңгейде ғана көрінеді. Сондықтан бұл тақырыпты «этностың табиғи және тарихи сипаты» тұрғысынан қарастыру орынды.
Этнос үшін ең басты белгі — экзогамияның төмен деңгейі де, генетикалық оқшаулану да емес. Шешуші нәрсе — мәдениет, тілдің тұтастығы және тәртіптің ішкі этникалық нормалары.
Негізгі түйін
- Этностың өзегінде — мәдени бірлік пен тілдік ортақтық жатыр.
- Мәдени оқшаулану этностың өзіндік болмысын сақтайтын қорғаныш механизмі бола алады.
- Этностық өзіндік санада рухани бірлік айқын сезіледі.
Мәдени оқшаулану және этностық өзіндік сана
Мәдени оқшаулану — этностың қажет жағдайда томаға-тұйық бола алуын, өзіндік қайталанбас бейнесін сақтауды қамтамасыз ететін амал. Яғни этностың «жаны» саналатын құндылықтарды қолдаудың жолы.
Дегенмен П. И. Кушнер этностық өлшем ретінде рухани бірлікті шешуші фактор деп есептемеген. Оның пайымынша, этнос — әдет-ғұрып, тіл және тұрмыс салтының бірлігі негізінде топтасқан адамдар қауымы.
Гуманистік дәстүр: этностар теңдігі туралы ой
И. Г. Гердер: ортақ тектілік және тарихи даму құқығы
XVIII ғасырда неміс ғалымы әрі ағартушысы И. Г. Гердер «Адамзат тарихы пәлсапасына орай идеялар» еңбегінде адамзаттың тегі бір екенін және оның барлық этникалық бөліктерінің тарихи дамуға тең құқығы барын мойындады.
Л. Г. Морган: идеядан іске
Жарты ғасырдан кейін америкалық этнограф әрі заңгер Л. Г. Морган адамзат тегінің бірлігі идеясын дамытып қана қоймай, жер компаниялары тарапынан қысым көрген үндіс-ирокездердің құқықтарын іс жүзінде қорғады.
Н. Г. Чернышевский: теңсіздік тұжырымдарының қате екені
XIX ғасырдың екінші жартысында Ресейде революционер-демократ Н. Г. Чернышевский нәсілдер мен тілдердің «теңсіздігі» туралы тұжырымдардың түбірімен қате көзқарас екенін көрсетті.
Миклухо-Маклай: адамды зерттеудің адамгершілік шарты
Гуманистік ойды тереңдеткен зерттеушілердің бірі — Миклухо-Маклай. Ол халықтарды терең әрі жан-жақты зерттеу үшін олардың тағдырына бейжай қарамай, қайғысы мен қуанышын бөлісе білу қажет екенін түсінді.
Ол Маклай жағалауын мекендеген адамдардың физикалық бітімі еуропалықтардан айтарлықтай алшақ емес екенін дәлелдеп, 1877 жылы «қоңыр түсті нәсілдерді» қырып-жоюға қарсы әрбір адал ниетті адам үн көтеруі тиіс екенін жазды.
Империялық концепциялар және қазіргі жауапкершілік
«Тағдырдың жазуы», «дүние жүзіне басшылық ету», «өмірлік маңызы бар аймақтар» сияқты концепциялар қай жерде пайда болса да, тарихта талай рет этникалық мәдениеттердің құлдырауына, қан төгіс соғыстар мен агрессияларға жол ашты.
Қазіргі кезеңде де осындай ұстанымдар кейбір империялық саясаттардың соғыс ошақтарын тұтатушы факторына айналып отыр. Әлсіз халықтарға қысым көрсету, олардың қанын төгу — өзін «держава» деп атайтын кейбір елдердің билігі үшін қалыпты әдетке айналған.
Мұндай жағдайда ізгі ниетті адамдар мен халықтардың ынтымақтастығын нығайту, өзара түсінісу мен бейбіт қатынастарды орнықтыру үшін «халық», «этнос», «ұлт» сияқты ұғымдарды дәл түсіну аса қажет.
Қан-туыстық, ру, тайпа және территория
Ру мен тайпа: туыстық қайда тән?
Қан-туыстық байланыстар тайпаға емес, тайпаның бөліктері болып саналатын руға тән. Бұл байланыстар рулық экзогамиялық принциптерге сүйенеді. Рулық қауымда территориялық қатынастар мен байланыстар шешуші рөл атқармайды.
Алғашқы таптық қоғамдағы біріктіруші күш
Алғашқы таптық қоғамда қауымдастықтарды ірі әлеуметтік бірлестіктерге топтастырған күш — территория да емес, экономикалық мүдде де емес, ең алдымен мемлекеттік өкімет болды.
Экономикалық байланыстар көбіне этникалық қауымдастықтарға емес, мемлекеттік бірлестіктерге тән болып, этникалық шекаралармен емес, мемлекеттік шекаралармен айқындалды.
Тайпа — этникалық қауымдастық ретінде
Органикалық біртұтас қауымдастық ретінде тайпа өкілдерінің, әдетте, ортақ мәдениеті болған; олар бір тілде немесе бір диалектіде сөйлескен. Бұған олардың өз бірлігін және өзге топтардан айырмашылығын сезіне алатынын қоссақ, тайпаның неге этникалық қауымдастық ретінде танылатыны түсінікті болады.
Тайпа ең алдымен әлеуметтік организм, яғни тарихи дамудың бірлігі. Әлеуметтік организмдер әрдайым белгілі бір территорияны мекендеп, олардың шекаралары адамдардың тіршілік ету ауқымымен шектелді; адамды белгілі бір топқа жатқызатын ережелер де болған.
«Халық», «тұрғындар», «ұлт»: ұғымдарды ажырату
«Халық» ұғымы
Осындай сипаттағы әлеуметтік организм топтасқан қауым «халық» (тұрғындар мағынасынан бөлек) ретінде де, этностық қауымдастықтың ерекше түрдегі ұйысуы ретінде де көрінеді. «Халық» термині бірнеше ру мен әлеуметтік организмдердің жиынтығына қатысты қолданылған.
«Үнді халқы», «американ халқы» сияқты тіркестерде бұл ұғым тарихи-мәдени-тілдік тұрғыдан топтаса бастаған қауымды білдіру үшін орынды қолданылады. «Қазақ халқы» тіркесі де осы мағынада дұрыс орныққан.
Ал «Қазақстан ұлты» — қалыптасу үстіндегі болашақ қауымға қатысты айтылуы мүмкін, бірақ бүгінгі күннің нақты этномәдени шындығын толық сипаттайтын орныққан ұғым емес.
«Тұрғындар» (население) ұғымы
Әр тілде сөйлейтін, әртүрлі мәдени дәстүрді ұстанатын, менталитеті бөлек этникалық-әлеуметтік топтар бірден «халық» ұғымымен теңестіріле бермейді. Мұндай жағдайда дұрысы — оларды белгілі бір мемлекеттің тұрғындары деп атау.
Қазақстанда тұратын орыс тілділер мен шетелдіктердің қазақ мәдениеті мен тіліне қатыстылығы кейде әлсіз, кейде мүлдем жоқ болуы мүмкін. Сондықтан оларды әзірше біртекті «Қазақстан халқы» атты этномәдени өздік атаумен толық қамту қиын; олар, ең алдымен, Қазақ мемлекетінің азаматтары және Қазақстан жерінің тұрғындары ретінде сипатталады.
«Ұлт» ұғымы
Этникалық топтар мен этностардың бәрін бірдей «ұлт» деп атауға болмайды. Бұл жерде сандық та, сапалық та көрсеткіштер ескерілуі керек. Сонымен қатар саяси қозғалыстар мен ұмтылыстар күшейген жерде ұлт қалыптасуы ықтимал деген көзқарас бар.
Нәсіл және этнос: бірдей емес
Нәсіл — адамдардың биологиялық қауымдастығын білдіретін ұғым. Сондықтан бір нәсілдің құрамына бірнеше халық кіруі мүмкін немесе бір халық әртүрлі дәрежеде араласқан екі не одан да көп нәсілдік типтерден құралуы ықтимал.
Демек, «халық» пен «нәсіл» — мазмұны мен өлшемі жағынан бірдей түсінік емес.
Әлеуметтік организмдер: демоәлеуметтік және геоәлеуметтік деңгей
Кейбір зерттеушілердің пікірінше, алғашқы таптық қоғамға дейін этникалық қауымдастық дербес құбылыс ретінде өмір сүрмей, әлеуметтік организмнің немесе әлеуметтік организмдер тобының бір қыры ретінде көрінген.
Таптық қоғамға өтумен демоәлеуметтік организмдердің орнын геоәлеуметтік организмдер басты. Мұндай организмдердің шекарасы ретінде олардың мекендеген жері қабылданды. Сондықтан олардың атауы да көбіне территориалдық сипатта болды (Франция, Италия, Бельгия сияқты).
Ел (мемлекет) және тұрғындар: теңестіруге болмайды
Геоәлеуметтік организм құрамындағы адамдар жиынтығы оның «тұрғындары» ретінде анық көрінеді. Тұрғындарсыз ел де, мемлекет те болмайды. Бірақ мемлекеттің өзі мен оның тұрғындары арасына теңдік белгісін қою дұрыс емес.
Бір мемлекеттің тұрғындары әртүрлі белгілер бойынша сан алуан топқа бөлінуі мүмкін. Мысалы, бұрынғы қағанаттар мен мемлекеттер құрамында қазіргі қазақтардың да ата-бабалары болған; олар басқа халықтармен бірге Түрік қағанаты, Түргеш қағанаты немесе Эфталиттер мемлекеті сияқты тұтас геосаяси бірліктерде өмір сүрді.
Тұран кеңістігі және көпқұрамдылық
Ежелгі Тұран елінде тек қазіргі қазақтардың ата-бабалары ғана тұрды деу қате. Ол кеңістікте өзге түрік тайпалары да, парсы тілдес халықтардың өкілдері де қатар мекендегені белгілі. Бұл мысал этникалық қауымдастықтардың бір немесе бірнеше әлеуметтік организм шеңберінде өмір сүріп, мемлекеттің барлық тұрғындарын да, оның бір бөлігін де құрауы мүмкін екенін көрсетеді.
Ұлыс, суперэтнос және субэтникалық деңгейлер
Ұлыс — таза этникалық қауымдастық
Таза этникалық қауымдастықтар «ұлыс» атауымен белгілі болған. Ұлыс — этникалық қауымдастықтың өзі. Осыған байланысты «француздардың әлеуметтік-экономикалық құрылымы» дегеннен гөрі, «Францияның әлеуметтік-экономикалық құрылымы» деп айту қисындырақ: құрылым — мемлекетке тән сипаттама.
Суперэтникалық қауымдастықтардың қалыптасуы
Рулық, әсіресе тайпалық дәуірлерде көптеген өңірлерде суперэтникалық қауымдастықтар қалыптаса бастайды. Түрік тайпалары — соның мысалы. Мұндай қауымдастықта синхрондық байланыстардың пәрмені әлі әлсіз; тұтастық көбіне ортақ дәстүрлердің, тарихтың бастапқы кезеңдерінің және ортақ мәдени мұраның кейбір бөліктерінің бірдейлігі арқылы байқалады.
Сонымен бірге суперэтникалық қауымдастықтың кейде салыстырмалы түрде қысқа мерзімде субэтникалық деңгейге ауысып кететінін көрсететін мысалдар да кездеседі: мәселен, касталық сипаттағы, сегрегациялық эндогамдық шағын топтар негрлер мен үндістер ұрпақтарынан қалыптасқан.
Қазақ этногенезі туралы ескертпе
Қазақтар негізінен түрік және парсы тілдес тайпалардың (арийлердің) ұрпақтарынан өрбіген деген көзқарас айтылады. Суперэтникалық қауымдастықтар этнолингвистикалық әрі этномәдени бірлікпен сипатталады.
Ал субэтникалық қауымдастыққа касталар және тілдік-мәдени ерекшеліктері бар жекелеген топтар жатады.
Референттік топ, синкретизм және ассимиляция мүмкіндігі
Кей жағдайда тайпаның ең белсенді, әлеуметтік тұрғыдан дамыған бөлігі күшті әрі дамыған ұлысты референттік топ ретінде қабылдап, жүріс-тұрысының бір бөлігін соған ұқсатып моделдейді (тілін, жазуын, этикеттік нормаларын меңгеруге дейін). Бірақ ол сонымен қатар өз тайпасын біріктіретін мәдениет пен дәстүрлі құндылықтарды сақтап қала алады.
Мұндай ортада дін мен рухани мәдениет салаларында синкретизм мен рәсімдік параллелизмнің қатар байқалуы мүмкін. Кей тұста ассимиляция үрдісі күшейіп, тіпті белгілі бір жағдайда ұлысқа айналу тенденциясы көрінеді.
Тайпалар одағы: синхронизация бар, бірақ интеграция шектеулі
Тайпалар одағына тән белгі — синхронизацияның күшеюі. Алайда этникалық тұрғыдан алғанда, интеграцияланатын тарихи дәстүрлердің қарқындылығы мен пәрменділігі әрдайым жоғары бола бермейді.
Қорытынды: ұғымдарды дәл қолданудың маңызы
Этнос, халық, тұрғындар, ұлт, нәсіл сияқты ұғымдар — мазмұны бөлек, өлшемі әртүрлі категориялар. Оларды орынсыз теңестіру ғылыми талдауды да, қоғамдық өзара түсіністі де әлсіретеді. Ал бейбіт қатынастарды орнықтыру үшін ең алдымен ұғымдарды дәл ажырату қажет.