Басқару есебі
Бухгалтерлік басқару есебінің пәні және экономикалық мәні
Басқару есебі — экономикалық субъектіні жоспарлау, бақылау және басқару қызметін ақпаратпен қамтамасыз етіп, шешім қабылдау процесін қолдайтын есеп жүйесі. Отандық бухгалтерлік теория мен практикада бұл ұғым салыстырмалы түрде жуықта қалыптасты. Басқару есебінің өзегі — қаржылық, материалдық және еңбек ресурстарын тиімді басқаруға бағытталған ақпараттық база.
Нақты басқару есебі кәсіпорындағы міндетті бизнес-процестермен тығыз байланысты әдіснамаға сүйенеді. Мұнда негізгі назар бөлімшелер қызметін бағалауға, өнім мен өндірістің пайдалылығын талдауға және шығындарды басқару есебіне аударылады. Осы қажеттілікке байланысты дәстүрлі нормативтік есептің орнына басқарушылық шешімдерге бейімделген есеп келіп шығады.
Басқару есебінің объектілері
Басқару есебінің мазмұнын жинақтай отырып, объектілерді екі ірі топқа біріктіруге болады: өндірістік ресурстар және шаруашылық процестер мен олардың нәтижелері. Бұл объектілер өндірісті басқарудың толық циклі шеңберінде қарастырылады.
Өндірістік ресурстар
Өндірістік ресурстар кәсіпорын қызметінде адам еңбегінің мақсатқа сай жұмсалуын қамтамасыз етеді және төмендегі құрамдас бөліктерді қамтиды:
- Негізгі құралдар — еңбек құралдары (машиналар, жабдықтар, өндірістік ғимараттар және т.б.), олардың жағдайы және пайдалану тиімділігі.
- Материалдық емес ресурстар — алдын ала қаржыландырылған құқықтар мен объектілер (жерді пайдалану құқығы, патенттер, лицензиялар, тауарлық белгілер және т.б.).
- Материалдық ресурстар — еңбек құралдарының көмегімен өндірісте өңдеуге арналған еңбек заттары мен қорлар.
- Еңбек ресурстары — кәсіпорындағы нақты жұмыс күші, олардың мақсатқа сай қызметі және еңбек нәтижесі арқылы тиімді пайдаланылуы.
Шаруашылық процестер және нәтижелер
Шаруашылық процестер мен олардың нәтижелері кәсіпорынның өндірістік қызметін құрайды. Іс-әрекет түрлері:
- Қамтамасыз ету және дайындау — сатып алу, жеткізу, қоймалау және өндірісті материалдармен үздіксіз қамту.
- Өндірістік процесс — өнім өндіру, технологиялық операциялар және шығындардың қалыптасуы.
- Қаржылық-өткізушілік қызмет — сату, түсім қалыптастыру, есеп айырысу және ақша ағымдарын басқару.
- Ұйымдастырушылық қызмет — басқару, үйлестіру және ішкі бақылау.
Басқару есебі және жауапкершілік орталықтары
Бухгалтерлік басқару есебі — есеп процесі мен кәсіпорынды басқару арасындағы байланыстырушы буын. Оның негізгі зерттеу аясына ұйымның өндірістік қызметі және жауапкершілік орталықтары деп аталатын құрылымдық бөлімшелер (сегменттер) кіреді.
Жауапкершілік орталығы дегеніміз не?
Жауапкершілік орталығы — шығындарды, кірістерді және осы сегментке инвестицияланатын қаражатты бақылауға болатын, менеджер басқаратын құрылымдық бөлімше. Мұндай орталықтар бойынша көрсеткіштер бөлімше басшылығының қызметін бағалау үшін белгіленеді.
Бизнестің сегменттері заң жүзінде дербес бірлік те, ұйымның ішкі бөлімшесі де болуы мүмкін, бірақ міндетті түрде өз басшысы болады (мысалы, дүкен бөлімі, ғылыми-зерттеу институтының зертханасы және т.б.).
Шығын орталығы
Шығын орталығы — өндірістік ресурстар шығындарын бақылауға, басқаруға, мөлшерлеуге, жоспарлауға және өндіріс шығындарының есебін ұйымдастыруға жауапты құрылымдық бөлім.
- Әрбір шығын орталығы — жауапкершіліктің жеке өрісі; ол басшыға өз аймағындағы шығындарды жоспарлауға және негіздеуге көмектеседі.
- Көбіне бір типті машиналар мен жұмыс орындарынан құралады, бұл шығындарды біртекті сипат бойынша есепке алуды жеңілдетеді.
- Ірі шығын орталықтары ұсақ орталықтардан тұруы мүмкін; орталық көлемі ұлғайған сайын жауапкершілік деңгейі де жоғарылайды.
Шығын орталығы әдетте екі бағытта жұмыс істейді:
- берілген қаржы деңгейінде мүмкін болатын ең жоғары нәтижеге қол жеткізу;
- берілген нәтижеге жету үшін қажетті қаржыны барынша азайту.
Бұл ретте шығын орталығы басшыларына өндіріс көлемі мен бағаны өз бетінше белгілеу, әдетте, берілмейді.
Кіріс орталығы
Кіріс орталығы — менеджері кірістерді алуға жауап беретін, бірақ шығындар үшін тікелей жауапкершілік көтермейтін жауапкершілік орталығы (мысалы, сауда ұйымының көтерме сауда бөлімі).
Мұндай жағдайда басқару есебінің міндеті — жауапкершілік орталығы қызметінің қорытындыларын шығарып, нәтижелерді нақты және өлшенетін көрсеткіштер арқылы бекіту.
Пайда орталығы
Пайда орталығы — басшысы бір мезгілде өз бөлімшесінің кірістері мен шығындары үшін жауап беретін орталық. Ол тұтынылатын ресурстар көлемі мен күтілетін нәтижелер жөнінде шешім қабылдайды.
Қызметті бағалаудың негізгі өлшемі — алынған пайда мөлшері. Сондықтан басқару есебі кірісетін шығындардың құны, орталық ішіндегі шығындар және сегмент қызметінің түпкілікті нәтижелері туралы ақпаратты уақтылы ұсынуы тиіс.
Инвестиция орталығы
Инвестиция орталықтары — менеджерлері өз бөлімшелерінің шығындары мен кірістерін ғана емес, сондай-ақ инвестицияланған қаражаттың тиімді пайдаланылуын да бақылайтын кәсіпорын сегменттері.
Бұл деңгейдегі басшылардың өкілеттігі жоғары: олар қабылдайтын шешімдер үшін, соның ішінде кәсіпорын әкімшілігі жекелеген жобаларға бөлген қаражатты бөлу бойынша, ең жоғары жауапкершілік көтереді.
Басқару есебінің мәні және ұйымдастырушылық құрылым
Басқару есебінің мәні — шығындар мен кірістерді есепке алуды, мөлшерлеуді, жоспарлауды, бақылауды және кәсіпорынның болашақ дамуына қатысты мәселелерді үйлестіре отырып, жедел басқарушылық шешімдер үшін ақпаратты жүйелеу мен талдауды біртұтас жүйеге кіріктіру.
Орталықтанған және орталықтандырылмаған құрылым
Ұйымды жауапкершілік орталықтарына бөлу және оларды маңыздылығына қарай іріктеу кәсіпорынның ұйымдастырушылық құрылымы деп аталады. Менеджерлерге жүктелген жауапкершілік дәрежесіне байланысты құрылым: орталықтанған немесе орталықтандырылмаған болуы мүмкін.
Орталықтанған ұйым
Функционалдық қағидат бойынша құрылады (әкімшілік, қаржы, жабдықтау, өндіріс, маркетинг және т.б.). Басқару есебі көбіне шығын орталықтарына сүйенеді.
Мұндай басқару жүйесі, әдетте, консервативті сипатта болып, регламентті күшейтеді және қызметкерлердің дербес іс-қимыл еркіндігін шектейді.
Орталықтандырылмаған ұйым
Пайда және инвестиция орталықтарының болуымен ерекшеленеді. Олардың басшылары шығын орталығы менеджерлерімен салыстырғанда кеңірек құқықтар мен міндеттерге ие және көптеген шешімдерді алдын ала келісусіз қабылдай алады.
Мұндай жүйенің табысты жұмыс істеуі кемінде екі шартқа тәуелді:
- жоғары білікті басқару құрамының болуы;
- ұйымның жалпы мақсаттары мен бөлімшелер мүдделерінің үйлесуі.
Таңдалған ұйымдастырушылық құрылым түріне қарамастан, компанияны тұтастай қаржыландыру үшін жауапкершілік, әдетте, жоғары басшылық деңгейінде шоғырланады.