Реттелінентін несиелік қатынас

Қазіргі кездегі банк ісі — ұзақ мерзімді дамудың нәтижесі. Банктің алғашқы нұсқалары ретінде ақша мен тауарды сақтаудың ең сенімді орны саналған шіркеулерді атауға болады. Египетте мұндай операциялар б.э.д. XXVIII–XXVII ғасырларда жүргізілген. Ал Вавилон мен Ассирияның көптеген құжаттары сол уақыттың өзінде қаражат сақтау түрлері мен ссудалық операциялардың заңмен реттелгенін, сондай-ақ сақтағаны үшін төлем алынғанын дәлелдейді.

Дегенмен бұл құбылыстар толық мағынадағы банк ісі емес еді. Банк ісі қаражатты сақтау қызметіне қоса несиелік операциялар жүйелі түрде жүргізіле бастаған кезде толыққанды қалыптасты.

Банк ісінің алғашқы кәсіби өкілдері ретінде орта ғасырлардағы менял мен ростовщикті атауға болады. «Банк» сөзі италиялық banko («ақша үстелі») сөзінен шыққан. Демек, банк ісінің дамуы несиелік қатынастардың дамуымен тығыз байланысты. Сондықтан қазіргі банктер қызметінің ерекшеліктерін түсіну үшін бұл саладағы экономикалық қатынастардың даму процесін қарастыру қажет.

Несиелік қатынастардың мәні және пайда болу алғышарттары

Анықтама

Несиелік қатынастар — кредитор мен қарыз алушы арасында ссудалық төлемақы және қайтарым негізінде ақшаны немесе материалдық құндылықтарды белгілі бір мерзімге беру туралы келісімнен туындайтын қатынас.

Объективтік негіз

Тауар-ақша қатынастары мен шаруашылық субъектілерінің өзара байланысы әр кәсіпорынның өндіріс және айналым процестерінде дербес ақша айналымын қалыптастырады.

Заңдық сипаты

Несие қатынасы құқықтық келісім арқылы рәсімделеді: мерзімі, пайыз мөлшерлемесі, қайтару тәртібі және жауапкершілік шарттары айқындалады.

Өндіріс қорларының айналым заңдылықтары экономика салалары мен кәсіпорындардың өзгеріп отыратын қажеттіліктерін тудырады. Сол себепті кей кезеңде бір кәсіпорында ақшалай қаражаттарға қажеттілік күрт өссе, басқа бір кәсіпорында уақытша бос қаражат жиналуы мүмкін. Нәтижесінде экономикалық қайшылық пайда болады: қаражатқа қажеттілік пен оның нақты қолда болуы арасындағы алшақтық.

Қайшылықтың екі көрінісі

Уақытша бос қаражаттың болуы: ақша табыс әкелмей «қозғалыссыз» қалса, өндіріс тиімділігі төмендейді.
Қосымша қаражаттың жетіспеуі: қажет ақша табылмаса, ұдайы өндіріс процесі баяулап, тіпті тоқтауы мүмкін.

Бірінші жағдайда уақытша бос ақша қаражаты өз қолданылу аясын табуы тиіс; ол несие арқылы экономикаға қайта қосылады. Бірақ несие қатынастарының қалыптасуы үшін қоғамда қайтарымды қаражатқа қажеттілік болуы қажет. Бұл қажеттілік екінші қайшылықты шешеді.

Қосымша қаражат қажеттілігін өтеудің үш жолы

1) Резервтік қор құру

Кәсіпорын өз капиталы есебінен резерв қалыптастыра алады. Алайда бұл тәсіл толық тиімді емес: уақытша қажеттілікті резервпен жабу бір мезетте «артық қаражат» пен «жетіспеушілік» қайшылығын күрделендіруі мүмкін.

2) Бюджеттік қаржыландыру

Қайтарымды талап етпейтін мемлекеттік қаржыландыру кәсіпорын деңгейінде мәселені шешкендей көрінеді. Бірақ қоғамдық өндіріс тұрғысынан қажеттілік жойылмайды, тек кәсіпорыннан мемлекет деңгейіне ауысады.

3) Уақытша бос қаражатты қарызға алу

Үшінші жол — уақытша бос қаражатты өзге кәсіпорындардан, мемлекеттен немесе халықтан қарызға алу. Бұл жағдайда қажеттілік нақты қанағаттандырылады: қосымша қаражат уақытша пайдаланылады да, кейін дәл сол тәртіппен қайтарылады. Мұндай қаражат несие (зайым) түрінде ұсынылады.

Несиелік қатынастардың даму кезеңдері

1 Кредитор мен қарыз алушы арасындағы тікелей қатынас. Бұл — тарихи және логикалық тұрғыдан ең қарапайым форма, әрі кейінгі дамудың бастауы.
2 Делдал қатысатын қатынас. Мұнда негізгі форма — банктік несие, банк делдал ретінде әрекет етеді.
3 Реттелетін несиелік қатынас. Қатынастар күрделенген сайын мүдделерді теңестіретін және жүйені реттейтін орган қажет болады; бұл рөлді мемлекет атқаратын институттар орындайды.

Қазіргі экономикалық даму деңгейіне, негізінен, үшінші форма сәйкес келеді. Себебі әрбір жаңа кезең алдыңғысының туындысы болып, оны толықтырады және қамтиды. Осы логиканы несие механизмінің құрылымы ретінде де көрсетуге болады: тікелей несие қатынасын ұйымдастыру, делдалдардың (банк жүйесінің) қатысуы, әрі бүкіл жүйені реттейтін механизмнің болуы.

Нарықтық экономикада өзара байланыс өте қозғалысты әрі күрделі. Сондықтан тиімді банк қызметі үшін тек әдістемелік нұсқаулық пен тәжірибе жеткіліксіз — теориялық білім, ішкі және сыртқы ортаның заңдылықтарын түсіну және болашақты болжап, шешім қабылдай білу маңызды.

Банк жүйесі: анықтама және құрылым

Банк жүйесі — салым қабылдау және несие беру қызметтерін орындайтын банктер мен банк институттарының әртүрлі түрлерінің жиынтығы. Кез келген мемлекеттің банк жүйесі, жалпы алғанда, экономиканың үлгісіне тәуелді: орталықтандырылған экономикадағы банк жүйесі нарықтық экономикасы дамыған елдердегі жүйеден ерекшеленеді.

Мемлекет үшін маңызы

Банк жүйесі арқылы мемлекет экономиканың салалық және аумақтық даму саясатын іске асырады, ақша-несие құралдары арқылы тұрақтылыққа әсер етеді.

Қазақстандағы екі деңгейлі жүйе

Қазақстанда реформалар нәтижесінде классикалық екі деңгейлі банк жүйесіне өту кезеңі аяқталды: жоғары деңгей — Ұлттық банк, төменгі деңгей — өзге банктер.

Ұлттық банктің негізгі функциялары

Ақша эмиссиясы (айналымға ақша шығару)
Алтын-валюта қорын сақтау
Басқа несие мекемелерінің резервтерін сақтау
Ақша-несие арқылы экономиканы реттеу
Коммерциялық банктерге несие беру, мемлекеттік мекемелерге кассалық қызмет көрсету
Валюталық операцияларды ұйымдастыруды реттеу және қадағалау

Ақша-несие саясатының құралдары

Ұлттық банктің негізгі құралдарына сыйақы мөлшерлемелері, міндетті резерв талаптары, ашық нарықтағы операциялар, валюталық реттеу және тікелей сандық шектеулер жатады.

Коммерциялық банктер және қаржы-несие институттары

Коммерциялық банктер банк жүйесінің аса маңызды буыны саналады. Қазіргі коммерциялық банктер — әмбебап сипаттағы қаржы-несие мекемелері: олар нарық субъектілеріне қызмет көрсету түріне қарамастан, кең ауқымды операциялар жүргізеді.

Банк жүйесіндегі өзге институттар

Нарықтық экономикада банктермен қатар сақтандыру компаниялары, инвестициялық банктер, жинақ ассоциациялары, зейнетақы қорлары және басқа да арнаулы қаржы-несие институттары маңызды орын алады. Олар ірі ақша ресурстарын шоғырландырып, капиталды тиімді орналастыру мен қорлану процесіне белсенді қатысады.

Қазақстанда банк жүйесін халықаралық стандарттарға жақындату — ел экономикасы үшін маңызды міндеттердің бірі. Реформалау қажеттілігі елдің эволюциялық дамуының сапалы жаңа деңгейіне өту талабынан туындады. Тәуелсіздік жылдарында банк секторында тек сандық емес, сапалық өзгерістер де орын алды.

Қазақстандағы банк жүйесін реформалау: қысқаша тарихи шолу

1988 жыл: Қазақстан аумағында алғашқы коммерциялық банктер пайда бола бастады. Соның ішінде «Союз» кооперативтік банкі лицензияны 1988 жылғы 24 тамызда алды (кейін 1995 жылы лицензиясы қайтарылды).
1988 жыл: 19 қыркүйекте Алматы Орталық кооперативтік банкі құрылды; кейін ол «ЦентрКредит» ретінде нарықта орнықты.
1990 жыл: «Қазақстан Республикасының банктер және банк қызметі туралы» Заң қабылданып, Ұлттық банктің міндеттері, ақша-несиелік реттеу құралдары және коммерциялық банктерді бақылау қағидаттары айқындалды.
1995–1998 жылдар: реформаларды құқықтық қамтамасыз ету үшін бірқатар заңдар қабылданып, банк қызметін реттеу тетіктері нақтылай түсті.

Бастапқы кезеңде білікті кадрлардың тапшылығы және заңнаманың толық жетілмеуі банк тәжірибесінде қателіктерге әкеліп, кей банктердің жабылуына себеп болды. Бұған қоса, төлемсіздік дағдарысы мен банк секторына деген сенімнің төмендеуі екінші деңгейлі банктердің тұрақтылығына қысым жасады. Шетелдік және бірлескен банктердің келуі бәсекелестікті күшейтіп, тәуекелдің артуына ықпал етті.

Қорытынды ой

Қазіргі жағдайда әлемдік тәжірибеде орныққан банк қызметін басқару, тәуекелді бағалау және операцияларды ұйымдастыру әдістемелерін меңгеріп, оларды ұлттық банк практикасына бейімдеу ерекше өзекті.

Банк операциялары және коммерциялық банктің негізгі функциялары

Өнеркәсіптің дамуына байланысты банктердің жаңа қызмет түрлері қалыптасты. Алғашында бұл қысқа мерзімді несиелеумен, айналым капиталын толықтырумен, шикізат пен материал қорын құрумен, дайын өнімді қаржыландырумен және еңбекақы төлеуге ссуда берумен тығыз байланысты болды. Уақыт өте келе несиелеу мерзімдері ұзарды, ұзақ мерзімді инвестициялар үлесі артты: банк ресурстарының бір бөлігі негізгі капиталға, бағалы қағаздарға және өзге активтерге салым ретінде жұмсала бастады.

Коммерциялық банктің негізгі функциялары

1 Уақытша бос қаржылар мен жинақтарды шоғырландыру (депозиттік операциялар).
2 Экономика мен халықты несиелеу (активті операциялар).
3 Несие ақшаларын шығару (ақша мультипликациясы тетіктері арқылы).
4 Қолма-қол ақшасыз есеп айырысуды ұйымдастыру және жүргізу.
5 Инвестициялық қызмет.
6 Клиенттерге өзге де қаржылық қызметтер көрсету.

Депозиттік операциялар

Клиенттердің ақша қаражаттарын салым ретінде орналастыруымен байланысты. Тарихи тұрғыдан бұл — сақтау операцияларының жалғасы: қауіпсіздікпен қатар, табыс алу және инфляциядан қорғау мотиві күшейді.

Несиелік операциялар

Банктің дәстүрлі негізгі операциясы. Банк активтерінің елеулі бөлігін құрайды және табыстың маңызды көзі. Дегенмен инфляция, тоқырау және тәуекел факторлары кей кезеңде өзге операциялардың үлесін арттыруы мүмкін.

Есеп айырысу операциялары

Қолма-қол және қолма-қолсыз түрде жүзеге асады. Банктер төлемдер, салық аударымдары, жалақы төлеу және тауарлы-материалдық құндылықтарды сатып алу-сату бойынша делдал қызметін атқарады.

Осы үш операция түрі дәстүрлі банктік операциялар ретінде қарастырылады. Олар тарихи тұрғыдан ең ерте қалыптасқан және банктің статусын айқындайтын базалық қызметтер болып саналады: салым қабылдау, несие беру, есеп айырысуды жүргізу.

Маңызды ескерту

Белгілі мерзімге және пайызға салым қабылдайтын қорлар немесе сауда ұйымдарының несие беруі мүмкін болғанымен, бұл олардың банкке айналғанын білдірмейді. Банктің мәні — жоғарыда аталған операциялардың жүйелі түрде орындалуы және қаржылық делдалдықтың институционалдық рөлін атқаруы.