Күлгін топырақтар
Дәріс мақсаты
Бұл дәрісте орман және суық белдеулер топырақтарының негізгі типтері, олардың қалыптасуына әсер ететін факторлар мен топырақтүзілімдік үрдістер қарастырылады.
Қарастырылатын тақырыптар
- Жалпақжапырақты және бүрлі-жалпақжапырақты ормандардың топырақтары
- Топырақтүзілу факторлары
- Топырақтүзілімдік үрдістер
- Арктикалық топырақтар
- Тундралық-глейлі топырақтар
- Тундралық-батпақты топырақтар
- Күлгін (подзолды) топырақтар
- Тоңды–тайгалық топырақтар
- Қоңыр орман топырақтары
Негізгі ұғымдар
Көлденең (ендік) зоналылық
Жазық территорияларда солтүстіктен оңтүстікке қарай табиғат жағдайы өзгеруіне байланысты топырақтың әртүрлі зоналарға бөлінуі.
Тік (белдеулік) зоналылық
Таулы аймақтарда тау етегінен жоғары көтерілген сайын климат, өсімдік жамылғысы мен топырақтың белдеулер бойынша өзгеруі.
Кеңбайтақ ТМД аумағында көлденең зоналылық та, белдеулік зоналылық та кездеседі. Алайда таулы алқаптардың салыстырмалы түрде аз болуына байланысты, жер шарында да, ТМД аумағында да көлденең зоналық таралу басым.
ТМД-ның жазық аймақтарындағы зоналық топырақтар
Төменде ТМД елдерінің жазық территориясындағы негізгі зоналық (ендік) топырақтарға қысқаша сипаттама беріледі. Материалды солтүстіктен оңтүстікке қарай келтіру ыңғайлы.
1-бөлім
Полярлық белдеу — тундра зонасы
Географиялық орны мен ауқымы
Бұл зона Ресейдің ең солтүстік шеткі бөлігін қамтиды; құрамына Солтүстік Мұзды мұхиттағы кейбір арктикалық аралдар да кіреді.
- Аумағы
- шамамен 180 млн га
- ТМД аумағындағы үлесі
- 8,1%
- Таулы-тундралық топырақтар
- 150–160 млн га
Топырақ сипаты
Геологиялық тұрғыдан бұл — мұз дәуірінен кейін босаған ең жас аймақтардың бірі. Тоңның әсерінен топырақ қабаты жиі бөлшектеніп, ыдырамалы, батпақты-күлгінденген сипатқа ие болады.
- тоңның (мәңгі тоң) ықпалы күшті
- ылғалдың артық болуы батпақтануды күшейтеді
- өсімдік қалдықтарының ыдырауы баяулау жүреді
Шаруашылық тұрғыдан маңызы
Зонада негізінен бұғы шаруашылығы дамыған. Егіншілік өте шектеулі.
Егіншілік мүмкіндігі
Желден қорғалған ықтасын жерлерде топырақты мұқият өңдеп, тыңайтқыш енгізіп, көң төгу арқылы ерте пісетін көкөністер мен кейбір дақылдарды аз мөлшерде өсіруге болады. Жабық жылыжайларда көкөністерді жыл бойы өсіруге мүмкіндік бар.
2-бөлім
Бореалды белдеу — орманды зона (күлгінді және шымды-күлгінді топырақтар)
Зонаның таралуы және табиғи жағдайы
Тундраның оңтүстігіне қарай өте кең орманды (тайга) зонасы орналасқан. Ол ТМД аумағында, негізінен Ресей территориясында, шамамен 52% жерді (11520 мың км²) қамтиды.
Зонаның шамамен 20%-ы батпақты, әсіресе Батыс Сібір ойпаты, Беларусь және Балтық маңы өңірлерінде. Бұл аймақ та тарихи кезеңде мұз жамылғысымен жабылғандықтан, мұздық әсерінің белгілері әлі де байқалады.
Климат және ылғал айналымы
- Климаты салқын: тундраға қарағанда жылырақ болғанымен, қысы ұзақ әрі қатты суық.
- Жазы қысқа.
- Жылдық жауын-шашын: 350–600 мм.
Булану аз болғандықтан, түсетін ылғал мөлшері көбіне артық болады. Нәтижесінде топырақ қабаттарындағы суда еритін және басқа да қосылыстар төмен қарай шайылып, бұл кей жерлерде батпақтанудың қалыптасуына әкеледі.
Өсімдік жамылғысы
Территорияның негізгі бөлігін орман алып жатыр: солтүстікте суыққа төзімді қылқанжапырақтылар басым, ал оңтүстікке қарай жапырақты ормандарға ауысады. Шырша, самырсын, қарағай, кей жерлерде емен, сондай-ақ шетен, қайың, көктерек өседі. Шабындықтар мен батпақты алқаптар да кездеседі.
Жауын-шашынның молдығы және вегетациялық кезеңнің жеткілікті болуы органикалық қалдықтардың көп жиналуына емес, керісінше олардың жылдам ыдырап, шіріп кетуіне жағдай жасайды.
Зонашалар
Бұл аймақтың топырақтары негізінен үш зонашаға бөлінеді:
- күлгінді (подзолды)
- шымды-күлгінді
- шымды-шалғынды
Шымды-күлгінді топырақтың ерекшелігі
Шымды-күлгінді топырақтың күлгінді топырақтан басты айырмашылығы — орман төсенішінің жұқалығы: ол көбіне 2–3 см ғана. Төсеніш негізінен сынған, шіріген ағаштар мен қураған шөп қалдықтарынан тұрады.
Төсеніш
Жұқа, нашар дамыған (2–3 см).
Шымды қабат
Түсі қоңыр-сұр, қалыңдығы 10–20 см; шөп тамырлары осы қабатта көбірек таралады.
Күлгінді қабат
Әлсіз дамыған, төменірек орналасады.
Ормансыз, тек шалғын шөп өсетін учаскелерде шымды-шалғынды топырақтар кездеседі, бірақ бұл зонада олардың үлесі аз. Көп бөлігін шалғынды-батпақты топырақтар алып жатады.
Құнарлылық және игеру шарттары
Қоректік заттар
Өсімдіктер үшін кедей.
Қарашірік мөлшері
Өте аз: 0,5–1,5%.
Топырақ реакциясы
Қышқыл: pH 4,5–5,5.
Шаруашылық пайдаланылуы
Бұл аймақта ТМД елдерінің негізгі орман шаруашылығы шоғырланған. Егіншілік пен бау-бақша шаруашылығы шектеулі: зонаның батыс еуропалық бөлігінде жердің тек 4,5–5,0%-ы ғана игерілген.
Бұл топырақтарды егістікке айналдыру үшін міндетті түрде органикалық және минералды тыңайтқыштар енгізіп, қышқыл реакцияны төмендету үшін әктеу жүргізу қажет. Соңғы жылдары ТМД елдерінің қара топырақты емес аймақтарын ауыл шаруашылығына кең көлемде игеру жұмыстары жүргізілуде.