Ықыластың Жезкиігін Тоқа күйлерінің шебері

Қаратау күйшілік мектебі: Созақтағы домбыра мен қобыз тоғысқан дәстүр

Қаратау күйшілік мектебі дегенде ең алдымен домбырашылық пен қобызшылық өнері қатар қанат жайған Созақ өңірі ойға оралады. Бұл аймақтың күй дәстүрі Арқа орындаушылық үлгісінің өзінше дамыған бір арнасы ретінде танылады: шертпе табиғаты сақталғанымен, тарту тілінде Қаратауға ғана тән реңк, дауыс, екпін бар.

Арқа, Тоқа және Қаратау: ықпал мен жалғастық

Тарихи дерек Қаратау күйшілік мәдениетіне Арқа күйшілерінің ықпалы елеулі болғанын көрсетеді. Әсіресе Сайдалы Сары Тоқа мен Арғын Дайрабайдың (кей деректе Алшын Дайрабай деп те аталады) әсері айқын сезіледі. Кей зерттеушілер Сүгірдің Тоқадан бата алғанын айтса да, тарту үлгісін дербес құбылыс ретінде бөле қарайды.

Дегенмен Сүгірдің ұстазы болған Ықылас пен Тоқа — бір өңірдің адамдары. Олардың күй шалу мәдениетінің түп-тамыры Тәттімбет дәстүрімен сабақтас екені анық. Қаратау мектебін талдағанда Ықылас пен Сүгірден арғы орындаушылар туралы деректің көмескі болуы да осы әлеуметтік-мәдени шежірені толық білмеуден туындайды: Арқа мен Бетпақдаланың ежелден қоныстасқан кеңістігі күй тілінің ортақ қабаттарын қалыптастырған.

Тоқаның ізі неге Қаратауда көбірек сақталды?

Қаратау шертпелерінің біз білетін Арқа мектебінен бөлектенетін негізгі айырмасы — Тоқа үлгісінің осы өңірде табиғи жолмен дамуы. Арқада Тәттімбеттен кейін аты аталатын Сайдалы Сары Тоқа дәстүрінің анық ізі Қаратаулық үрдісте ғана молырақ сақталған деуге негіз бар.

Кеңестік дәуірде Тоқа мұрасы кең көлемде салтанат құра алмады. Бүгінде «Тоқаның күйлері» деп орындалып жүрген сарындардың біразы — ел есінде қалған ірі әуендердің жұрнағы. Орындаушылар сол сарындарды тақырып еткенмен, түпнұсқаның түйінін дәл ұстай алмай, өз мәнеріне ыңғайлап жаңаша тартуға ұрынды. Соның салдарынан Тоқаның қоңыр мінезі мен ішкі логикасы көмескіленіп кетті.

Соған қарамастан, Тоқаның дара қолтаңбасы күй астарында шідері шешілмеген аттай екпіндеп көрінеді. Ал Сүгір — Ықыластың қобыз күйлерін түгел тартып, Тоқаның тарту мәнерін шегіне жеткізе игерген дара талант. Тоқа күйлері мен Сүгір шығармаларының бір қолдан шыққандай ұқсас көрінуінің сыры да осында.

Қаратау — қобыз өнері қонған жер

Қаратау аймағында қобыз бен домбыраны бөлмейтін телқоңыр күйшілік дәстүр ерекше орнықты. Қобызшы Ықыластан Сүгірге, Сүгірден Жаппасқа жұққан қосаспапты мәдениет ең алдымен Созақта салтанат құрды. Сүгір Ықыластың төл шәкірті ретінде қобыз бен домбыраны тең меңгерсе, бұл феномен оның шәкірті Жаппас Қаламбаевта да жалғасты.

Бүгінде күйшілікті кәсіп еткен жас дарындар — Саян Ақмолда мен Сәрсенғали Жүзбаев — осы қосаспапты ұстанымды Созақтық салт ретінде жалғастырып келеді. Қаратау күйшілік мектебін Арқа мектебінен даралайтын ең бір ірі айырма, шамасы, осы тұс.

Сүгір Әліұлы: дәстүрдің соңғы алыптарының бірі

Қаратау шертпелерінің басында Сүгір Әліұлының (1882–1961) тұруы — заңды құбылыс. Ол өзіне дейінгі мұраны барынша меңгеріп, жеке сазгерлігімен дәстүрді жаңа белеске көтерді. Сүгір — ескі күйшілік салтын сақтаған ең соңғы ірі домбырашылардың бірі: күйді екі тартқызбай қайталау, суырыпсалып күй шығару, бір тартқанын қайталамай таңнан-таңға күй толғау сияқты бұрынғы өнерпаздар жолын ұстанды.

Сүгірдің күйлерін көзі көріп, белсенді насихаттаған орындаушылар қатарында Төлеген Момбеков, Генерал Асқаров, Файзолла Үрмізов аталады. Сонымен бірге Атабек Асылбеков, ағайынды Сейітхан және Әлімхан Әлімбековтер, Ергентай Борсабаев, Дабыл Ажақаев, Бексейіт Тұрсынбеков сияқты күйшілердің де орны бөлек.

Бапыш Қожамжарұлы: Сүгірмен тұстас мұра

Қаратаудың тағы бір дарынды күйшісі — Бапыш Қожамжарұлы (1860–1928). Ол Сүгірмен замандас болған, ал мұрасы даңқты шөбересі Төлеген Момбеков арқылы кең тарады. Төлеген Бапыштың «Қарқара», «Қаражорға», «Ыңғайтөкпе» күйлерін күйтабаққа жазып қалдырды. Ал «Қаратау» мен «Қарлығаш» күйлері әртүрлі себеппен жазылмай қалғанымен, ел ішінде орындаушылары әлі кездеседі.

Бапыш — Маңғыт тайпасының Саңғыл ата руынан. Қаратаудың теріскейін мекендеген Маңғытай, Саңғыл, Қоңыр Жиенбет руларының ежелгі қонысы Ұлытаумен де сабақтас. Бұл атадан өнерлі адамдар көп шыққан: Созақ елінде күйшілігімен танылған Сейітхан Әлімбеков, Әліп Тәшенов, Жақсыберген Саңғылбаевтар — Бапышпен аталас, Төлегенмен ағайын.

Бапыш Сүгірмен ауылдас болып, күйшілігін құрмет тұтқан. Тарту мәнерінде де ұқсастық бар: Бапыштың «Ыңғайтөкпесінен» Дайрабай екпіні анық сезіледі, ал Тоқаның үстіңгі ішекті саумалап жалқы тарту тәсілі «Қарқарада» көрініс табады. Ғалым Ақселеу Сейдімбековтің Бапыштың жастау шағында Тоқа Шоңманұлы мен Ықылас Дүкенұлы сияқты дәулескер күйшілерді көріп, қасында жүріп шыңдалғаны туралы дерегі бұл пайымды күшейтеді.

Төлеген Момбеков: Сүгір мұрасын жеткізген алтын көпір

Сүгірдің бас шәкірті — Төлеген Момбеков (1918–1997). Табиғи дарыны мен орындаушылық қуаты оны ұстазына барабар құрметке жеткізді: Сүгірдің көптеген күйлері кейінгіге Төлегеннің орындауында жетті. Сонымен қатар оның өз күйшілігі де айрықша биік деңгейде қалыптасты — ұстаз мәнерін мейлінше дәл жеткізе отырып, өзі де бір мектепке үлгі боларлық орындаушылықтың шыңына көтерілді.

Бүгінгі күні Төлеген Момбеков күйлері мәдени мұра ретінде оқу бағдарламаларынан берік орын алған.

Генерал Асқаров және орындаушылық психологиясы

Сүгір мен Жаппастың күйшілігі ата мұрасындай қонған дарын иесі — Генерал Асқаров. Ол Сүгір мен Төлеген күйлерін аса көркем орындаумен қатар, күй шығаратын сазгер де болған. Алайда Қазақ радиосында оның шығарған әндері ғана сақталып, күйлері белгісіз себептермен жазылмай қалғаны өкінішті.

Сүгірдің «Аққу», «Назқоңыр», «Шалқыма» күйлерін Генералдың алдында ешкім дәл сол деңгейде тарта алмағаны айтылады. Жаппастың «Жұманын» да Созақта бұрын-соңды ондай көркем шерткен орындаушы болмағанын жұрт біледі. Жазушы Тәкен Әлімқұлов оның күйшілігін «Кертолғау» хикаясында суреттеген.

Файзолла Үрмізов: Қаратаудың күй шежіресін сақтаған тұлға

Қаратаудың күй шежіресі атанған Файзолла Үрмізовтің тартысы — екінің біріне қонбайтын өнер. Ол Сүгірдің «Кертолғау», «Телқоңыр» сияқты көптеген күйлерін соңынан еріп жүріп үйренген. Сонымен бірге Арқадағы Сейфолла (Сәкеннің әкесі) мен Мәлік төре сияқты күйшілер мұрасын халыққа жеткізуге еңбек сіңірген.

Файзолла Үрмізов орындаған Сүгір күйлері әлі де терең зерттеуді қажет етеді: насихат кемдігінен болар, созақы күйлердің көпшілікке белгісіз қырлары толық ашылған жоқ. Оның сазгерлігі де мығым: Қаратаулық шертпенің кейінгі ұрпаққа бұзылмай жетуіне қызмет еткен зиялы тұлға ретінде бағаланады.

Жанрлық әлем: Кертолғау, Қоңыр және тармақты күйлер

Бұл күйлердің жанрлық тегі аспаптық болғанымен, кей тұста қазақы қара өлең әуендерінің қайырма секілді қосамжарлана шертілуі аңғарылады. Арқа әндерінің ізімен құрылған әуендік форма Қаратау шертпелерінің тарауланып дамуына ықпал еткен. Кең тараған «жыр күйлері» жанрының шертпедегі көрінісі осы болуы ықтимал.

Зерттеу, нотаға түсіру және бүгінгі жалғастық

Қаратау мектебі күйлерін нотаға түсіру және жүйелеу бағытында Мұхит Айтқалиев, Жаулыбай Иманәлиев, Уәли Бекенов, Біләл Ысқақов, Абдулхамит Райымбергенов, Рүстем Күлшебаев, Мұрат Әбуғазин сияқты зерттеушілер еңбек сіңірді.

Созақ күйшілерінің өмірі мен өнері туралы құнды деректер жазған қаламгерлер қатарында Тәкен Әлімқұлов, Төлеген Тоқбергенов, Ақселеу Сейдімбеков, Сүлеймен Тәбризұлы, Өтеш Қырғызбаев, Төреғали Тәшенов аталады.

Қаратау күйшілік мектебі бүгін өз биігіне көтеріліп, бір күй отауы болып отырған асыл мұраға айналды. Оны жалғастыратын ұрпақ үзілмей келе жатқаны — Қаратау күйшілігінің бекзаттығын, сазының шалқарлығын айғақтайды.