Қамардың Ахметтің хатына жазған жауап хаты
Қазақ әдебиеті • ХХ ғасыр басы
Ескілікті әшкерелеген ой және «Қамар сұлу» әлемі
ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамында билеуші таптың іріп-шіріген болмысы, жас ұрпақтың жаңалыққа ұмтылысы және ескі салттың қыспағы айқын сезілді. Осы кезеңде Сұлтанмахмұт Торайғыровтың «Қамар сұлу» романы ескілікке қарсы үн көтеріп, жастарды асқақ арман мен зор талапқа жетелейтін идеяларымен ерекшеленді. Бұл шығарма оны қазақ әдебиетіндегі демократиялық бағыттың ірі өкілі ретінде танытты.
Түйін
Роман — махаббат хикаясы ғана емес, қоғам кеселін айыптайтын әлеуметтік айна.
Қамар бейнесі: көрік пен ойдың тұтастығы
Автор Қамардың болмысын тек сыртқы сұлу келбетпен шектемей, оның ақыл-ойы, мінезі, ішкі мәдениетімен астастыра суреттейді. Қамар — қазақ қызына тән барша асыл қасиеттерді бойына жинақтаған тұлға ретінде беріледі.
Қамардың бейнесін сипаттайтын шумақ
Жіңішке сымға тартқан әні қандай,
Балауыз балбыраған тәні қандай.
Ақыл, ой, мінез, көрік түгел келіп,
Толықсып толып тұрған сәні қандай?
Бұл жолдарда Қамардың нәзіктігі мен сымбаты ғана емес, тұтас тұлғалық жарасымы — ақыл, ой, мінез, көрік бір арнаға тоғысқан «толық» бейне ретінде көрінеді.
Бет-ажар сұлулығын айқындайтын көркемдеу
Еріткен іші-бауырыңды көзі қандай,
Бал тамған майда бұлбұл сөзі қандай.
Жұп-жұмсақ, бып-биязы ішке кіріп,
Жайтаңдап жан күйдірген кезі қандай!
Күлгенде көзіңді алып кірсіз тісі,
Қайнамас оны көріп кімнің іші?
Алмас қылыш жүзіндей аударылған,
Сүйгізіп көлеңкесін әрбір ісі.
Нұрлы жүз жан-жағына сәуле шашып,
Бойының мінсіздігі оның асып.
Өзгеден сып-сыпайы һәм сүйкімді,
Ең артта жүрсе-дағы аяқ басып.
Автор осы суреттеулер арқылы күрделі эпитеттерді мол қолданады: көздің әсері, сөздің тәттілігі, мінездің жұмсақтығы, нұрлы жүз — бәрі Қамардың идеалданған тұлғасын ашуға қызмет етеді.
Хаттардағы сезім және әлеуметтік теңсіздік
Романдағы Қамар мен Ахмет арасындағы хаттар — екі жастың сезімін ғана емес, дәуір шындығын да сөйлететін құрал. Ахметтің алғашқы хатында оның ішкі оты мен шарасыздығы эпитеттер арқылы өткір сезіледі.
Ахметтің алғашқы хатынан
…Амалсыз арды түйіп қалам алдым,
Кеткен соң ғашық оты бойымды алып…
…Шығаршы жүректегі шын сырыңды,
Жаутаңдап екі көзді мөлдіретпей.
Мұндағы «ғашық оты», «шын сыр», «жаутаңдаған көз» секілді эпитеттер Ахметтің жан-күйін тереңдетіп, лирикалық қуатты күшейтеді.
Әлеуметтік теңсіздікті меңзейтін ишара
Талпынып, қол сермедім ұшқан құсқа,
Болса да жетер ме деп қолым қысқа.
«Ұшқан құс» пен «қысқа қол» — кедей жігіттің байдың қызына қолы жетпес қашықтықтай көрінетін әлеуметтік алшақтықты дәл көрсететін бейнелі тіркестер. Романның өзегіндегі мәселелердің бірі — қазақ қыздарының қалыңмалға сатылуы және әйел баласының қоғамдағы орны осы тұста айқындалады.
Қамардың жауап хаты: қатал ақыл, ауыр шындық
Қарасам, сүйгендіктен қарамаймын,
Сүйсем де, сол сөзіне жарамаймын.
Арыстан айға шауып мертігіпті,
Секірме, қолың жетпес көктегі аймын.
Сен шыда, күйіп тұрсың, бір-ақ отқа,
Болсаң да қандай қызу жалын шоқта.
Аузың айтып, ар жағың біліп тұр ғой,
Екі оттың арасында тұрғам жоқ па?!
Қамардың хатынан парасат пен шынайылық байқалады: ол сүйіспеншілікті жоққа шығармайды, бірақ әлеуметтік тосқауылдың салмағын да жасырмайды. «Аш бала мен тоқ бала ойнамайды» дегендей, тұрмыс айырмасы екі жастың үмітін қысады.
Ахметтің екінші хаты: мойындау мен мойымау
Ол рас менен гөрі малың тәуір…
Не шара, айтқан сөзім ем болмаса,
Сұңқар мен сұқсыр үйрек тең болмаса…
Сен үшін мұнша қапа болмас та едім:
Алды-артым бәрі қысқа кем болмаса.
Ахмет өз халін анық бағалайды, бірақ шынайы махаббатынан бас тартпайды. Екі жүректің «ақ хаттары» осылайша сезім мен қоғамның тартысын қатар өрбітеді.
Алайда «жазмыштан озмыш жоқ» деген халық танымы бұл жерде қасіретті шындыққа айналады: бірін-бірі сүйген жандардың тағдыры бірге болуға жазылмайды. Жол айрықта екі жаққа айырылғанмен, олардың махаббаты өшпейді.
Сатира мен трагедия: Нұрым бейнесі және зорлық
Қамарға жорға Нұрым секілді кәрі шалдың көз салуы — романдағы ең ащы әлеуметтік мін. Қамар оны сарказммен суреттеп, мазақтың өзімен-ақ қорлықтың табиғатын ашады.
Қамардың мысқылы
Ататай, болдым ғашық мұрыныңа,
Көк бурыл иектегі құрымыңа.
Кірпідей аяқ-қолы жиырылған,
Қосылар күн болар ма тұлыбыма?
Бұл — сатиралық мысқыл. Бірақ өмірдің тасқыны кейде мысқылды да елемейді: Қамарды небәрі он бес жасында Нұрымға зорлықпен ұзатады.
Кейін Қамар ауыр дертке шалдығып, күннен-күнге әлсірейді. Нұрымның надандығы мен бақсы-балгерге сенуі жағдайды одан сайын қиындатады. Роман бұл тұста тек бір отбасының трагедиясын емес, надандықтың адам тағдырын қалай күйрететінін көрсетеді.
Соңғы сөздер: қыз тағдырына айналған қоғамдық дерт
Қамардың соңғы күндерінде Ахмет келеді. Қамардың жанайқайы — жеке мұң емес, қазақ қыздарының тағдырын түйрейтін қоғамдық айыптау.
Қамардың зары
Қазақта қыз туған жоқ менен артық,
Құлпырдым он бескеше бағым артып.
Майысып пісіп тұрған дер кезімде,
Малды шал анталады иттей тартып.
Ғибрат ал мен сорлыдан, қазақ қызы!
Түйрейтін мал менен шал — саған бізі.
Оңбайды бұл әдетпен қазақ халқы,
Бол себеп ақырында қалмасқа ізі.
Ахметтің қарғысы мен күйігі
Сені кім отқа салған шырылдатып,
Қойыпты тамағыңды қырылдатып.
Құтырған көк төбеттей арс-ұрс етіп,
Бақсыны кім әкелген ырылдатып.
Келіп ем көзі барда көрейін деп,
Көрген соң, күйігіңнен өлейін деп.
Шыдамай бұл қорлыққа мен отырмын,
Өзімді сенен бұрын көмейін деп.
Ахмет әділетсіздікке төзе алмай, ақыры қате жолға барады: ол Нұрымға қол салады. Бұл шешім — трагедияны тоқтатпайтын, тек тереңдететін әрекет.
«Қарағым, Қамар, міне, сенің үшін жаным, қасықтай қаным — қош!»
Романның финалы — бір махаббаттың үзілуі ғана емес. Бұл — қазақ тарихындағы ұзақ қаралы жолдың, «ұйқыдағы қазағым» деп күрсінерлік қоғамдық кеселдің шындығы.
Ой түйін
«Қамар сұлу» — көркем сөздің қуатымен қалыңмал, әлеуметтік теңсіздік, надандық сияқты кеселдерді әшкерелейтін шығарма. Қамардың асқақ бейнесі мен хаттардағы сыр — махаббаттың биіктігін танытса, трагедиялық аяқталу қоғамның қаталдығын айна-қатесіз көрсетеді.