Экономикалық құндылық
Инновациялық қызметтің әсері көп аспектілі болады және оны бір ғана көрсеткішпен сипаттау жеткіліксіз. Тәжірибеде әсердің құрамдас бөліктері (ғылыми-техникалық, экономикалық, әлеуметтік және т.б.) жиі біріктіріліп қарастырылады немесе олардың арасындағы өзара байланыстар талданады.
Әсер деген не?
Әсер (фактор мөлшері) — жоспарланған немесе нақты алынған нәтиже. Ол әртүрлі қырынан көрінуі мүмкін:
-
Тауарлық (азық-түлік) өлшем: сапаның жақсаруы және тауар түрлерінің көбеюі.
-
Технологиялық өлшем: еңбек өнімділігінің өсуі және еңбек жағдайларының жақсаруы.
-
Функционалдық өлшем: басқарудың тиімділігі мен құндылығының артуы.
-
Әлеуметтік өлшем: өмір сапасының жақсаруы.
Инновация тиімділігі қалай анықталады?
Инновацияның тиімділігі оны іске асырудың нақты мүмкіндігімен және ресурстарды үнемдеу қабілетімен анықталады: уақыт, материалдық қорлар, қаржы және басқа да шектеулер ескеріледі. Сондықтан әсерді бағалау тек нәтижені ғана емес, сол нәтижеге қандай бағамен жеткенін де қамтиды.
Әсер түрлері: экономикалықтан экологиялыққа дейін
Экономикалық нәтиже
Экономикалық нәтиже еңбек, материалдық және табиғи ресурстарды үнемдеуге әкеледі, сондай-ақ құндық бағасы бар өнімдер мен қызметтердің көлемін арттыруға мүмкіндік береді. Нарық жағдайында инновациялық қызмет, әдетте, пайда алуға бағытталады, сондықтан жаңалықтың негізгі бағаланатын қорытындысы көбіне экономикалық әсер арқылы өлшенеді.
Түйін
Экономикалық әсер — инновациядан туындайтын пайда немесе зиянның құндық бағаланған қорытынды көрсеткіші.
Техникалық әсер
Техникалық әсер өндіріс пен пайдалану саласында инновацияны игеру нәтижесінде пайда болады. Ол көп жағдайда нақты экономикалық әсер арқылы бағаланады, өйткені техникалық жақсартулардың нарықтық нәтижеге айналуы маңызды.
Ғылыми құндылық
Ғылыми құндылықты бағалау күрделі: ол сандық көрсеткіштермен ғана шектелмей, сапалық әсерлерді де қамтиды. Ғылыми-техникалық прогресс талаптарына сай зерттеу мен әзірлеме бағыттарының дер кезінде анықталуы ғылыми еңбектің қарқынды дамуына ықпал етеді. Ғылыми өнімнің маңызды нәтижелерінің бірі — ғылыми ақпарат пен білім қорының ұлғаюы.
Әлеуметтік нәтиже
Әлеуметтік нәтиже — адам мен қоғам қажеттіліктерін қанағаттандыратын, бірақ көбіне тікелей құндық бағаға айналмайтын әсерлер жиынтығы (денсаулықтың жақсаруы, эстетикалық қажеттіліктердің қанағаттандырылуы және т.б.). Көптеген әлеуметтік әсерлерді тікелей немесе жанама өлшеу қиын болғандықтан, мұнда сапалық көрсеткіштер басым қолданылады. Әлеуметтік зардаптарды интегралды сандық бағалау — инновациялық қызмет әдіснамасындағы ең күрделі мәселелердің бірі.
Экологиялық әсер
Экологиялық әсер қоршаған ортаға теріс ықпалдың төмендеуімен, өндірістік қалдықтардың азаюымен, сондай-ақ өнімнің экологиялық сипаттарының жақсаруымен көрінеді. Бұл бағыттағы әсерлер де әрдайым құндық өлшемге оңай аударыла бермейді.
Инвестициялық көзқарас және бағалау критерийлері
Ғалымдар инновациялық қызметтің экономикалық құндылығы көбіне инвестициялық әсерді кешенді бағалау проблемасымен байланысты екенін атап өтеді, өйткені инновациялық жобалар инвестицияланатын объект ретінде қарастырылады. Құндылық теориясында критерийлердің кең тараған үлгісі инвестициялардың үш тең рационалдық белгісіне сүйенеді: экономикалық, экологиялық және әлеуметтік.
Кәсіпкер күтетін әлеуетті нәтижелер
Инновациялық қызметпен айналысатын кәсіпкерлік құрылымдар әлеуетті экономикалық әсер алуды көздейді. Ол, әдетте, төмендегі бағыттарда көрініс табады:
Тура экономикалық әсер
- ресурстарды пайдаланудың жақсаруы
- еңбек өнімділігінің артуы
- лицензиялық қызметтен табыс
- таза табыстың өсуі
Техникалық әсер
- өнім сапасының жақсаруы
- ішкі және сыртқы нарықтағы бәсекеге қабілеттіліктің күшеюі
- өндірісті автоматтандыру деңгейінің артуы
- жаңа ақпараттық және прогрессивті технологиялардың үлесінің өсуі
Әлеуметтік әсер
- еңбек және тұрмыс жағдайларының эргономикалық параметрлерін жақсарту
- халыққа арналған тауарлар мен қызметтердің сапасын көтеру
- қызметкерлер табысының өсуі және қажеттіліктерінің қанағаттануы
- қауіпсіздіктің артуы және жұмыс орындарының көбеюі
Экологиялық әсер
- қоршаған ортаға зиянды ықпалдың азаюы
- өндірістік қалдықтардың төмендеуі
- өнімнің экологиялық сипаттарының жақсаруы
Қорытынды: инновациялық құндылықтың өзара тәуелді жүйесі
Инновациялық қызметтің құндылығы бір-бірімен тығыз байланысты элементтерден құралады және оларды бөлек емес, тұтас жүйе ретінде қарастырған дұрыс. Негізгі бағыттар:
-
ғылыми-техникалық дамудың әлеуметтік бағыттылығының күшеюі және жоғары нормативтік талаптарға сай жаңа технологиялық жүйелердің кең таралуы
-
еңбек өнімділігінің өсуі мен қала және ауыл халқы тұрмысының жақсаруы арқылы өмір сапасының жаңа деңгейге көтерілуі
-
қор қайтарымының артуы, материал және энергия сыйымдылығының төмендеуі, өнімнің капитал сыйымдылығы мен бәсекеге қабілеттілігінің жақсаруы
-
елдің техникалық артта қалуын еңсеру
-
әлеуметтік кепілдіктердің орындалуы және экономикалық даму деңгейінің артуы
-
жаңалықтарды енгізу барысында денсаулықты қорғау, адамға ауыр түсетін жүктемені азайту, демалыс инфрақұрылымын дамыту (адам факторы тиімділіктің, соның ішінде инновациялық қызметтің де негізгі тірегі)
Инновациялық қызмет құндылығының негізгі түрлері
1) Экономикалық құндылық
Еңбек, материалдық және табиғи ресурстарды үнемдеу, сондай-ақ құндық бағасы бар өндіріс құралдары, тұтыну тауарлары және қызметтер көлемінің артуы.
2) Әлеуметтік құндылық
Адам мен қоғам қажеттіліктерін қанағаттандыратын, бірақ тікелей құндық баға алмайтын нәтижелер (денсаулық, эстетикалық қажеттіліктер және т.б.).
3) Техникалық құндылық
Өндіріс пен пайдалану салаларында инновацияны игеру нәтижесінде пайда болатын техникалық жетілдірулер.
4) Ғылыми құндылық
Ғылыми ақпарат пен білімнің өсуі, зерттеу нәтижелерінің жаңа бағыттар ашуы және ғылыми әлеуеттің күшеюі.
5) Экологиялық құндылық
Қоршаған ортаға зиянды әсердің азаюы, өндіріс қалдықтарының төмендеуі және өнімнің экологиялық сапасының жақсаруы.
6) Инвестициялық құндылық
Өтелу мерзімі, рентабельділік және инвестициялық-инновациялық жобалардың жалпы пайдалылығы.